شمایل‌نگاری شیعی

شمایل‌نگاری شیعی

 

چکیده

فرهنگ و مذهب شیعی، در ادبیات مذهبی و هنر در دوران تیموری و صفویه نمود یافت و در دوران قاجار به اوج خود رسید. در این دوره، اوضاع سیاسی ـ اجتماعی، بستر ظهور نقاشی‌هایی با مضامین مذهبی را به وجود آورد. به دلیل تحولات پس از مشروطه، نقاشی مذهبی عمدتاً به نقاشی‌های عامیانه‌ای محدود بود که بیش‌تر نقاشان غیرحرفه‌ای انجام می‌دادند. هنر نقاشی به عنوان یکی از عرصه‌های فعالیت بشر از دیرباز تاکنون، با ظهور در نقش‌ها و تعاریف گوناگون تداوم یافته است. از جمله روش‌هایی که برای تصویر کردن موضوعات وقایع مذهبی به کار گرفته شده، روش شمایل‌نگاری شیعی در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای است.

یکی از ویژگی‌های مهم شمایل‌نگاری شیعی در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، پیوستگی‌اش با دین و باورهای اسلامی است. سؤال پژوهش این است که شمایل‌نگاری شیعی در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای با موضوع عاشورا چه ویژگی‌هایی دارد؟ بر این اساس، هدف پژوهش، شناخت ویژگی‌های شمایل‌نگاری عاشورا در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، از طریق بررسی بازتاب باورهای شیعی است. روش پژوهش به شیوه توصیفی انجام گرفته و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای است.

کلیدواژه ها

امام حسین، شمایل‌نگاری شیعی، واقعه عاشورا، نقاشی قهوه‌خانه‌ای

فرهنگ و تاریخ اسلامی و خصوصاً شیعه، همواره با تفکر به حقیقت راه اولیای دین همراه بوده است. احیای مظلومیت و معصومیت امام حسین† و یاران باوفایش از طریق برپایی مراسم سوگواری، علاوه بر این‌که عاملی در جهت تطهیر مؤمنان بوده، از سوی دیگر اتحاد با حقیقت راه ایشان را می‌رسانیده است. در عین حال، تأکید بزرگان دین در احیا و تداوم راه اولیا، موجب گردید تا جلوه‌های مختلف هنری در این طریق شکل گیرد.

واقعه عاشورا همواره الهام‌بخش هنرمندان گردیده تا با نگاشتن مطالبی درباره زندگی و سرودن اشعاری درباره احوال ایشان و نیز نمایش‌های آیینی چون تعزیه، به موازات آن ظهور نماید. نمایش‌های تعزیه نیز در ایجاد نقاشی‌های مذهبی خصوصاً نقاشی‌هایی با مضمون واقعه عاشورا، تأثیر نهاد و در نهایت مجموعه عواملی، موجب ایجاد هنری مستقل با ویژگی‌های هنری و معنوی خاص خود گردید که به نقاشی قهوه‌خانه‌ای موسوم شد. این نوع نقاشی، خصوصاً شمایل‌نگاری را کوشش جدیدی در هنر نقاشی اسلامی ـ شیعی ایران می‌توان به حساب آورد.

یکی از مظاهر تعلق خاطر هر قوم یا ملتی، اعتقاداتشان به هنر آن قوم یا ملت است که در آن سرزمین تجلی یافته که در این ِزمینه، نقاشی و شمایل‌نگاری قدیسان مذهبی نقش ویژه‌ای ایفا می‌کند. شمایل‌نگاری از نظر ادبی، به معنای توصیف تصاویر است. این هنر در عصر تیموریان و صفویان و سپس در عصر قاجار به اوج شکوفایی خود رسید که در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای واقعه عاشورا نیز شاهد هستیم. شمایل‌نگاری در ایران ویژگی‌های خاص خود را دارد. این ویژگی‌ها، هنر شمایل‌نگاری ایرانی را از لحاظ مضمون و شیوه نگارگری و جنبه تقدس آن از شمایل‌نگاری در نقاط دیگر جهان، به ویژه غرب، جدا می‌کند.

 بر خلاف نقاشی‌های غربی با موضوعات مذهبی که عمدتاً با بهره‌گیری از فضاهای غبارآلود و ارائه فضاهای حزن‌انگیز همراهند، نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای برگرفته از حماسه عاشورا، بدون استفاده از فضای سه‌بعدی یا سایه روشن، موضوع و شکل را در یک‌پارچگی همگون به نمایش می‌گذارد و نور به شکلی فراگیر، در تمام نقاط تصویر به چشم می‌خورد.

شمایل‌نگاری شیعی

رویکرد شمایل‌نگاشتی به آثار هنری، در درجه نخست معنای موضوع را در نظر می‌گیرد. این واژه در زبان انگلیسی «iconography» از دو واژه یونانی «eikon» به معنای تصویر و «graphe» به معنای نوشتن ترکیب شده است. بدین‌ترتیب شمایل‌نگاری، هم شیوه کار هنرمند در نوشتن تصویر است و هم آن‌چه خود تصویر می‌نویسد؛ یعنی داستانی که تصویر بازمی‌گوید. در واقع شمایل‌نگاشتی، به جای شکل بر محتوا تمرکز می‌کند. (آدامز، 1390، ص‌51) شمایل در اصل به معنای صفت‌ها و ویژگی‌های انسان است.

اما به چهره، ویژگی‌ها و مشخصات صورت نیز گفته می‌شود. هم‌چنین به صورت‌نگاری و ترسیم چهره بزرگان دین و نگارگری وقایع مذهبی نیز «شمایل‌سازی» می‌گویند. «شمایل‌گردان» نیز به کسی گویند که تصویر‌های قاب‌کرده بزرگان دین را به معرض نمایش گذارد. یکی از سنت‌های مذهبی دوره قاجار در تکایا، آن بوده که در ایام عزاداری، برای یادآوری فرات، تشتی پر از آب در گوشه‌ای از تکیه می‌نهادند و عَلَمی را به ستونی به نشانه علم‌داری حضرت عباس† می‌بستند و روی پرده‌ها یا دیوارها، شمایلی از شهادت 72 تن از واقعه عاشورا را می‌کشیدند.

شمایل‌نگارانی نیز همواره بودند که ذوق و هنر خویش را در راه اباعبدالله† و موضوعات دینی مربوط به ائمه وقف می‌کردند. کسانی نیز با عنوان پرده‌دار، به مرثیه‌خوانی پای این شمایل و نقاشی‌های مذهبی می‌پرداختند که به آنان شمایل‌خوان می‌گفتند. تابلوهای نقاشان وقایع مذهبی، بر محور قصص قرآنی، جنگ‌های پیامبرˆ و حضرت علی† و ثبت وقایع عاشورا بود. (محدثی، 1378، ص‌256)

مسلمانان در آغاز، هیچ‌گونه سنت هنری نداشتند و حتی قوانین مذهبی آن‌ها، هنر‌های تصویری را حرام کرده بود. ولی این قانون در زمینه نقاشی، پس از گذشت سه دهه از حضور اسلام، حساسیت کم‌تری یافت و نقوش انسانی و حیوانی در کتاب‌های غیرمذهبی به کار گرفته شد. (شایسته‌فر، 1388، ص‌60) شمایل‌نگاری سنتی است که بیش از همه در حیطه هنر دینی و قدسی می‌گنجد. شمایل‌ها موضوعی را که از طریق شباهت فیزیکی نمی‌توانند یا در صدد بیان آن نیستند، به زبان انتزاع و رمزپردازانه بیان می‌کنند.

نخستین‌بار حاکمان ایلخانی بودند که بدون توجه به احکام شرعی اسلامی در مورد منع تصویرگری چهره، به ویژه تصویر اولیای الهی، دستور به نگارش کتب مصور هم‌چون جامع‌التواریخ و آثارالباقیه، همراه با نقاشی‌هایی با مضامین تاریخی مذهبی دادند. (شایسته‌فر، 1390، ص41ـ‌42) شمایل‌نگاری کاملاً از حقیقتی معنوی تغذیه می‌کند و به آن حقیقت، بیان بصری می‌بخشد. (بورکهارت، 1390، ص‌114) در آغاز شمایل‌نگاری، بعضی از چهره‌ها پشت نقابی سفیدرنگ مخفی شده‌اند و لزوماً با مشخصاتی شناخته می‌شدند که از آنِ قدیس (پیامبر یا امامان) موجود بود. رفته‌رفته شمایل پیامبرˆ و امامان‡ آشکار می‌شوند و در هر دوره مطابق موقعیت اجتماعی آن زمان، به شکل و شمایل آن عصر تصویر می‌شدند.

 مثلأ در زمان مغول، چشم‌ها همگی مغولی و لباس‌های مخصوص آن زمان بود. (هنری مهر، 1384، ص‌59) در این زمینه، برای شاخص نمودن ائمه شیعه‰ که اغلب با عنوان موضوعی مشخص و در میان افراد دیگر در یک نگاره تصویر می‌شدند، از روش‌های متفاوتی مانند ‌اختصاص موقعیت‌های مکانی خاص در ترکیب‌بندی اثر و یا در نظر گرفتن هاله نور به دور سر، بهره می‌گرفتند. از این روی در فرایند تحول چهره‌نگاری افراد مقدس، هنرمندان به تدریج به یک مجموعه اصول قراردادی دست یافتند. (افشاری و دیگران، 1389، ص‌39)

 تعدادی نسخ خطی، با حمایت هنری حاکمیت تیموریان به وجود آمدندکه تصاویر پیامبر اسلامˆ و اصحابش و همین طور امام علی† و فرزندانش امام حسن† و امام حسین† را به نمایش می‌گذاشتند. در ابتدای دوران صفویه نیز تعداد زیادی از کارگاه‌های هنری به ترسیم عناصر شیعی اختصاص یافتند. (شایسته‌فر، 1384، ص14)

نقاشی شخصیت‌های مذهبی برای توده مردم، توسعه‌ای اساسی در هنر اسلامی بود. برای درک مفهوم، هدف، شمایل‌نگاری و فنون این نقاشی باید به مسأله شهدای شیعه و مناسک وابسته بدان توجه کرد. (افهمی و شریفی مهرجردی، 1389، ص‌29-30) دوره قاجار اوج نقاشی مذهبی قلمداد می‌شود. تلاش شاهان قاجار برای اتحاد شیعیان و ادعای رهبری شیعه با حمایت از مراسم و فعالیت‌‌های مذهبی هم‌چون امام‌زاده‌‌ها، بقعه‌‌ها، تکیه‌‌ها و سقاخانه‌‌ها همراه بود. حمایت مردم نیز عامل دیگری برای رشد نقاشی مذهبی بود. (پاکباز، 1379، ص‌148)

 نقاشی مذهبی جایگاه خود را در بین قشرهای مختلف مردمی یافته بود که به قهوه‌خانه‌ها می‌رفتند. آثار نقاشی در بین مردم کوچه و بازار هم ارج و قربی یافته بود و در حقیقت نقاشی از درون دربار بیرون آمد و در بین مردم عادی هم رونق و رواج یافت. این ماجرا، هم باعث اعتلای آثار هنری می‌شد و هم موجبات انحطاط آن را فراهم می‌ساخت و آن را از فرهیختگی عاری می‌کرد و به سلیقه و ذوق مردم کوچه و بازار نزدیک می‌ساخت. (آژند، 1385، ص‌148)

 نقاشی قهوه‌خانه‌ای

قهوه‌خانه را خاستگاه نقاشی قهوه‌خانه‌ای می‌دانند؛ زیرا پیوندی نزدیک با این شیوه از نقاشی داشت و صاحبان قهوه‌خانه‌ها، از سفارش‌دهندگان اصلی این آثار به شمار می‌آمدند. (شایسته‌فر، 1389، ص‌47) این شیوه نقاشی در دوران مشروطیت، بر اساس سنت‌های مردمی ـ دینی با اثرپذیری از نقاشی طبیعت‌گرایانه مرسوم آن زمان ایجاد شد. (پاکباز، 1383 الف، ص‌586) خیال‌پردازی و شمایل‌نگاری، از ویژگی‌های نقاشی قهوه‌خانه‌ای است. به همین جهت نقاشان قهوه‌خانه، عنوان «خیالی‌سازی» را برای آثارشان برگزیده بودند. (پاکباز، 1383 ب، ص‌202)

با توجه به تحولات عمیق در بینش مذهبی مردم در دوره صفویه و بعد از آن، هم‌چنین کاربرد هنرهای مختلف در جهت اهداف شیعه، نقاشی مذهبی به صورت تابلوهای بزرگی برای بیان صحنه‌های مختلف واقعه عاشورا در یک پرده به‌کار گرفته شد. بدین ترتیب، شیوه جدیدی به نام پرده‌خوانی نیز در کنار نقالی، روضه‌خوانی و…، در خدمت اهداف شیعی قرار گرفت.

پرده‌های رنگ روغن مذهبی که اغلب در اندازه‌های بزرگ و برای تماشای گروهی ترسیم شده‌اند، عموماً با نام‌های «نقاشی قهوه‌خانه‌ای»، «خیالی‌سازی»، «پرده‌خوانی»، «پرده‌درویشی»، و یا گاهی «پرده‌داری» و «شمایل‌خوانی» شناخته و اسم‌گذاری شده‌اند. (حسینی، 1384، ص‌24) علاوه بر آن، این شیوه برای تزیین در، دیوار و سقف بسیاری از اماکن مذهبی نیز به‌کار رفته است. (شکل 1) بدین‌ترتیب مشاهده می‌گردد که از دوره صفویه به بعد، علاوه بر شیوه‌های نقاشی درباری، شیوه‌ای مردمی نیز به وجود آمد. (اصغریان حدی، 1378، ص‌366)

نقاشی قهوه‌خانه‌ای به عنوان حافظ ارزش‌های هنر مذهبی و سنتی ایران، بنا‌به ضرورت نیاز و خواست مردم و به پاس احترام به باورهای آنان شکل گرفت. این نقاشی، شیوه‌ای از نقاشی ایرانی با تکنیک رنگ روغن بر روی پارچه و دیوار است که مردم کوچه و بازار از آن استقبال می‌کردند. مشخصه این هنر، مردمی بودن و فاصله گرفتن از هنر درباری عصر قاجار بود. هنرمندانی گمنام که ابتدا در زمینه نقاشی روی کاشی‌ها به تجربیاتی دسته یافته بودند، با تأثیر گرفتن از فضا و محیط قهوه‌خانه‌ها همراه با داستان‌سرایی نقالان و واعظان دین، به خلق تصاویر زیبا، ساده و قابل فهم برای عامه در قهوه‌خانه‌ها همت گماشتند. (افشار مهاجر، 1384، ص‌163)

 نقاشی قهوه‌خانه‌ای و هنرهای عامیانه دیگری مثل نقاشی پشت شیشه که در اواخر دوره قاجار متداول شد، حالتی معنوی و روحانی داشت و بیش‌تر برای شمایل‌سازی و مصور کردن قصه‌های مذهبی [شیعی] استفاده می‌شد. نقاشان این هنر، مردم عادی بودند و به رعایت اصول آکادمیک نقاشی ملزم نبودند. (همان، 149) این گونه از نقاشی که آمال علایق ملی، اعتقادات مذهبی و فرهنگ خاص لایه‌های میانی جامعه شهری را بازتاب می‌داد، پدیده‌ای جدیدتر از سایر قالب‌های نقاشی عامیانه (مانند پرده‌کشی، دیوارنگاری بقاع متبرکه و نقاشی پشت شیشه)، با مضمون مذهبی جزو این‌ها بودند.
(نجم، 1390، ص‌327) از جمله عوامل مؤثر در شکل‌گیری این نوع نقاشی، می‌توان به نقالی، تعزیه، چاپ سنگی و نقاشی پشت ‌شیشه اشاره کرد. هم‌چنین در این‌جا باید خاطرنشان کرد که نقاشی قهوه‌خانه‌ای، از جنبه‌‌های سبک‌‌شناختی بسیار وام‌‌دار مکتب نقاشی قاجار است. کاربرد رنگ و روغن در نقاشی‌‌های قاجار، بسیار متفاوت از کاربرد آن در نقاشی مغرب‌زمین است. پرداخت و لکه‌‌گذاری‌های رنگ شبیه به رنگ‌‌های آبی انجام می‌گرفت و اجزای اثر دارای دورگیری خطی بود. (مرادی شورجه و افشاری، 1387، ص‌34)

نخستین ویژگی نقاشی قهوه‌خانه‌ای، حفظ اصالت در نقاشی چهره‌هاست. این ویژگی از آن‌جا نشأت می‌گیرد که حالت و حرکت در این نقاشی، بسیار محدود است و در این هنر، وجود چهره‌‌ها می‌تواند سوژه مورد نظر نقّاش را به بیننده انتقال دهد. نقاشی قهوه‌خانه‌ای به طور آگاهانه و یا ناخودآگاه، علایق یا نفرت آدم‌هایی را که متعلق به آن‌هاست، در سیمای شخصیت‌‌های اثر می‌ریزد. هم‌چنین در این نقاشی‌ها، نشانی از سایه روشن دیده نمی‌شود. در حقیقت پیدا نیست که نور از کدام سو بر آدم‌‌ها، اشیا و تابلو‌ها می‌تابد تا در خط گسترش آن، سایه‌هایی به‌وجود آید.صورت‌‌ها همه پاک، روشن و بدون سایه هستند. (شایسته‌فر، 1389، ص‌48)

موضوعات نقاشی قهوه‌خانه‌ای را به سه دسته: نقاشی‌های مذهبی، حماسی و بزمی می‌توان تقسیم کرد. نقاشی‌های مذهبی، شامل مجموعه آثاری از چهره‌های بزرگان و پیشوایان دین، صحنه‌هایی از نبرد‌های معروف پیامبر اسلامˆ و حضرت امیرالمؤمنین علی† و وقایع کربلاست. نقاشی‌های رزمی، تصاویری از رخدادهای افسانه‌ای، حماسی، تاریخی و چهره‌هایی از شاهان و قهرمانان شاهنامه و صحنه‌هایی از نبرد آن‌ها را نشان می‌داد. نقاشی‌های بزمی، عرصه عشق‌ورزی قهرمانان و بزمگاه‌های پادشاهان بود.

هدف نقاشان قهوه‌خانه‌ای، صراحت و سادگی بیان و تأثیر‌گذاری بیش‌تر بر مخاطبان بود و برای رسیدن به نتیجه، از اسلوب‌ها و وسایل بیانی متنوعی مطابق با سلیقه و روش خود استفاده می‌کردند. به همین جهت، معمولاً در پرده‌های نقاشی قهوه‌خانه‌ای، نام اشخاص در کنار تصاویر درج می‌شد. (شکل 2) کوشش این هنرمندان در بازنمایی حوادث و ویژگی‌های ظاهری و باطنی اشخاص، همواره تحت تأثیر جانب‌داری آن‌ها از نیروهای خیر بود. نقاشی قهوه‌خانه‌ای را می‌توان تصویر تمام‌نمای ذوق، اندیشه و هنر آفرینندگان آن دانست که برداشت ذهنی این نقاشان از پدیده‌های سنتی و اجتماعی این مرز و بوم را انعکاس می‌دهد. (محمودی و قاسمی، 1391، ص‌7)

مراجع

آژند، یعقوب، نمایش در دوره صفوی، تهران: فرهنگستان هنر، 1385.
2. آدامز، لوری، روش‌شناسی هنر، ترجمه علی معصومی، چاپ دوم، تهران: نشر نظر، 1390.
3. افشار مهاجر، کامران، هنرمند ایرانی و مدرنیسم، چاپ اول، تهران: دانشگاه هنر، 1384.
4. افشاری، مرتضی و حبیب الله آیت‌اللهی و محمدعلی رجبی، «بررسی روند نمادگرایی شمایل‌ها در نگارگری اسلامی از منظر نشانه‌شناسی»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، سال هفتم، شماره سیزدهم، تهران، 1389.
5. اصغریان جدی، احمد، شیعه و حفظ آثار جنگ، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، چاپ اول، 1378.
6. الهی، محبوبه، تجلی عاشورا در هنر ایران، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1377.
7. افهمی، رضا و علی‌اکبر شریفی مهرجردی، «نقاشی و نقاشان دوره قاجار»، کتاب ماه هنر، شماره 148، تهران، 1389.
8. پاکباز، روئین، دائره‌المعارف نقاشی، جلد چهارم، تهران: فرهنگ معاصر، 1383 الف.
9. ـــــــــــ ، نقاشی ایران از دیرباز تاکنون، جلد سوم، تهران: انتشارات زرین و سیمین، 1383 ب.
10. ـــــــــــ ، نقاشی ایران از دیروز تا امروز، تهران: انتشارات زرین و سیمین، 1379.
11. تقوی، لیلا، «نقالی و نقاشی قهوه‌خانه‌ای چگونگی شکل‌گیری و تعامل»، رشد آموزش هنر، دوره هشتم، ش25، تهران، 1390.
12. جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن هفت هجری، چاپ دوم، تهران: نشر سازمان تبلیغات، 1377.
13. جوادی آملی، عبدالله، حماسه و عرفان، قم: نشر اسراء، چاپ دوم، 1387.
14. چلیپا، کاظم و محمدعلی رجبی، نقاشی مکتب قهوه‌خانه‌ای (حسن اسماعیل‌زاده)، ترجمه مهدی افشار، تهران: چاپ و نشر نظر، 1385.
15. حسینی، مهدی، «خیالی‌سازی»، فصلنامه هنر، شماره 66، تهران، 1384.
16. سخن‌پرداز، کامران و حجت‌الله امانی، «نقاشی پشت شیشه ویژگی‌ها و تأثیرگذاری‌ها»، آینه خیال، ش10، تهران، 1387.
17. سیف، هادی، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، ترجمه کلود، (سروش) کرباسی، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1369.
18. شایسته‌فر، مهناز، «انعکاس حادثه عاشورا در بقعه چها پادشاه و تطبیق آن با نقاشی قهوه‌خانه»، نشریه نامه پژوهش فرهنگی، سال یازدهم، ش43، تهران، 1389.
19. ــــــــــــــ ، «مکتب نگارگری بغداد با تأکید بر مضامین شیعی»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، سال پنجم، ش10، تهران، 1388.
20. ــــــــــــــ ، «هنر شیعی»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، تهران، 1384.
21. ــــــــــــــ ، کیان، کتایون و زهره شایسته‌فر، «بررسی موضوعی شمایل‌نگاری پیامبر اسلامˆ در نگارگری دوره ایلخانی و حضرت مسیح در نقاشی مذهبی بیزانس متأخر»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، سال هفتم، ش14، تهران، 1392.
22. فدوی، سیدمحمد، تصویرسازی در عصر صفوی و قاجار، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1386.
23. فلسفی، نصرالله، زندگی شاه‌عباس اول، جلد سوم، تهران: انتشارات علمی، 1375.
24. محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، نشر معروف، قم: چاپ چهارم، 1378.
25. مرادی شورجه، مهدی، و مرتضی افشاری، «تأثیر تصاویر چاپ سنگی بر نقاشی معاصر ایران»، فصلنامه نگره، ش7، تهران، 1387.
26. محمودی، سکینه خاتون و مرضیه قاسمی، «تعامل نَقل و نَقش در قهوه‌خانه‌های ایرانی»، دو فصلنامه مطالعات هنرهای تجسمی دانشکده هنر و معماری، دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال دوم، ش3، زاهدان، 1391.
27. نجم، سهیلا، هنر نقالی در ایران، تهران: فرهنگستان هنر، چاپ اول، 1390.
28. هنری‌مهر، فاطمه، «جلوه‌های شمایل‌نگاری در ایران قبل از اسلام تا دوره صفویان»، جلوه هنر، ش25، تهران، 1384.
نویسندگان:

اصغر جوانی: دانشیار دانشگاه هنر اصفهان

حبیب‌الله کاظم‌نژادی: دانشجوی دکتری هنر اصفهان

فصلنامه شیعه شناسی شماره 55

ادامه دارد…

سرخط روزنامه های روسیه- شنبه 30 دی ماه

سرخط روزنامه های روسیه- شنبه 30 دی ماه

***ماسکوفسکی کامسامولتس
– معاون نخست وزیر روسیه: مسائل بازار نفت ممکن است روسیه را ورشکسته کند
– اوکراین در بدهی ها غرق می شود
– لاوروف: اخبار مبنی بر خروج نیروهای روسی از عفرین در سوریه واقعیت ندارد

*** راسیسکایا گازتا
– گازپروم اجازه یافت شاخه دوم خط لوله گاز ترکیه را احداث کند
– ستاد انتخاباتی پوتین یک و نیم میلیون امضا جمع آوری کرد و این اقدام را متوقف کرد
– ترکیه اقدامات نظامی علیه کردهای سوریه را آغاز کرد

*** نزاویسیمایا گازتا
– چرا کسنیا سابچاک نامزد ریاست جمهوری از عهده ایفای نقش خود برنیامد
– آیا انحصارگری حزب حاکم روسیه واحد به پایان رسیده است
– لاوروف گفت که روسیه در چه مواردی آماده مذاکره با آمریکا است

*** ایزوستیا
– کمیته بین المللی المپیک شمار ورزشکاران روس که اجازه شرکت در بازی های المپیک زمستانی را دارند کاهش داد
– ترکیه با آغاز اقدامات جنگی علیه کردهای سوریه با چه مسائلی مواجه می شود
– چرا در کره جنوبی برخی ها از نزدیکی با کره شمالی ناراحت هستند

*** کامرسانت
– کمیته بین المللی المپیک شمار ورزشکاران روس که اجازه شرکت در المپیک زمستانی کره جنوبی را دارند به 389 تن کاهش داد
– رئیس جمهوری ارمنستان جانشین خود را تعیین کرد
– نوجوانی در جمهوری بوراتیا با حمله به مدرسه، حادثه حمله به دبستان در پرم روسیه را تکرار کرد
اروپام **391* 1346 *شبس*1488 * انتشار دهنده: بهمن بامداد**

ادله وجود منطقه‎الفراغ

ادله وجود منطقه‎الفراغ

 

چکیده

نظریه «منطقه الفراغ» یکی از نظریاتی است که در راستای تبیین ساز و کار هماهنگی شریعت با تغییرات زمانی و مکانی از سوی «شهید صدر» ارائه شده است. در این نوشتار این نظریه به مثابه یک سیستم حقوقی و نظام قانون‎گذاری بررسی شده است و به عنوان راه حلی برای اسلامی سازی نظام تقنینی معرفی گردیده است. یکی از مهم‎ترین مسائلی که در رابطه با این نظریه قابل طرح است، مبانی تقنین در حوزه منطقهالفراغ است که در آثار شهید صدر به صورت مختصر بدان پرداخته شده و نگارندگان این نوشتار به صورت تفصیلی این مبانی را به بحث و بررسی گذارده‎اند.

واژگان کلیدی

شهید صدر، منطقه الفراغ، حکم ثابت، حکم متغیر

مقدمه

به اعتقاد شهید صدر سیستم حقوقی اسلام از دو بخش عناصر ثابت و عناصر متغیر تشکیل می شود. حوزه متغیر که «منطقه‎الفراغ» نامیده می شود، عرصه دخالت حاکم اسلامی است. این منطقه، انعطاف پذیری سیستم حقوقی اسلام را برای پاسخ گویی به نیازهای هر زمان تضمین می کند و در کنار عناصر ثابت، کامل‎ترین سیستم حقوقی را که بشر تجربه کرده است، نمایان می سازد. بخش ثابت این سیستم حقوقی که غیر قابل تغییر است برای همه زمان ها تشریع شده است و شامل عناصر جهان شمول شریعت اسلامی می باشد.

اما بخش متغیر که تبیین آن هدف پژوهش حاضر است، به وسیله قوانینی که حکومت اسلامی در منطقه‎الفراغ با توجه به عناصر ثابت از سویی و مقتضیات هر عصر از سوی دیگر وضع می کند، برخوردار از تحرّک و انعطاف است. از آنجا که این منطقه با الهام از عناصر ثابت تشریعی پر خواهد شد، توجه به نکاتی که می تواند راهنمای حکومت در وضع قوانین باشد، ضروری است.

شهید صدر که مبتکر این طرح بوده در آثار خود به پاره ای از این امور اشاره کرده است؛ چنانکه در هر سیستم حقوقی، وضع قوانین با توجه به یک سری مبانی و غایات معین صورت می‎گیرد که مقررات موضوعه در حقیقت روبنای آن مبانی و محقق کننده آن اهداف هستند. در میان نصوص دینی اسلام نیز برای اینکه قوانینی که توسط ولی امر وضع می شود تحقق بخش غایات مورد نظر دین باشد، اشاراتی به عنوان تعیین خط مشی در این زمینه وجود دارد که وی در پر کردن منطقه‎الفراغ باید توجه ویژه ای بدان داشته باشد.

بنابراین نخست به طرح نظریه منطقه‎الفراغ و تبیین آن پرداخته می شود و سپس به بررسی اموری که شهید صدر توجه به آن را در پر کردن این فراغ لازم می داند خواهیم نشست. در این زمینه اشاره به این نکته ضروری به نظر می‎رسد که گرچه اصل موضوع منطقه‎الفراغ مورد توجه نویسندگان قرار داشته و مقالاتی در این‎باره نگاشته شده است، اما این نوشتار از این جهت که مبانی تقنین در حوزه منطقه‎الفراغ را مورد بررسی قرار می‎دهد، دارای نوآوری است؛ زیرا این جنبه از موضوع جز به صورت پراکنده مورد بحث قرار نگرفته است.

مفهوم نظام حقوقی و ویژگی‎های نظام حقوقی اسلام

قواعد و مقرّرات حقوقی حاکم بر یک جامعه، مستقل از هم نیست؛ بلکه به مجموعه های گوناگونی تقسیم می شود و هر گروه برای نیل به هدفی خاص، یکی از روابط اجتماعی را اداره می کند. این مجموعه ها را «سازمان حقوقی» می نامند؛ مانند سازمان حقوقی نکاح، ارث و حجر. سازمان های حقوقی نیز با هم ارتباط نزدیک دارند و ممکن است دو یا چند سازمانِ جزء، تابع سازمان حقوقی وسیع تر باشد؛ چنانکه سازمان حقوقی نکاح و ارث و نفقه از عناصر تشکیل دهنده «سازمان حقوقی خانواده» است. بدین سان، ارتباطی منطقی و خاص تمام قواعد و سازمان های حقوقی را به‎هم مربوط می سازد و از مجموع آنها «نظام حقوقی» هر کشور به دست می آید.

پس وقتی گفته می شود «نظام حقوقی ایران»، یعنی مجموع قواعد و مقرّرات حقوقی کشور ایران، که مشتمل بر مجموعه ای از سازمان های حقوقی و اصول فنی است که آنها را به هم مربوط می سازد و مبانی و اهداف این ساختمان پیچیده را احاطه کرده است و آن را رهبری می کند (کاتوزیان، 1377، ج1، ص37-36). پس زمانی به مجموعه ای از قوانین «نظام» گفته می شود که دارای مشخصات و عناصر لازم برای تأسیس و ایجاد یک نظام حقوقی باشد. از جمله آن ویژگی ها عبارتند از:

الف) وجود مجموعه ای از قوانین.

ب) وجود تعدد بسیاری قاعده عام و اصول کلّی منسجم.

ج) مبتنی بودن مجموعه قوانین موجود بر اصل و قواعد کلی.

د) وجود رابطه ای تنگاتنگ و عمیق میان قوانین و قواعد کلی در حدّ رابطه فرع و اصل با کلی و مصداق آن.

ه) جامعیت قواعد کلی به صورتی که بتواند جواب‎گوی نیازها و رویدادها و موارد خاص باشد.

و) عقلانی و انسانی بودن قواعد عام و کلی به نحوی که پذیرش عموم مردم را به دنبال داشته باشد.

ز) وجود ضمانت اجرایی قضایی نسبت به موارد نقض و تخلف قوانین.

تبیین نظام حقوقی اسلام خارج از اهداف این پژوهش است، ولی به طور اجمال مهم ترین ویژگی هایی که برای نظام حقوقی اسلام شمرده اند، عبارتند از: وحیانی بودن نظام حقوقی اسلام، جامعیت، قابلیت انطباق با شرایط زمان و مکان، وجود قوانین ثابت و متغیر، جاری بودن عنصر عدالت در ارکان نظام حقوقی اسلام، تابعیت احکام نظام حقوقی اسلام از مصالح و مفاسد، پیوند نظام حقوقی اسلام با اخلاق و جهان شمولی که نظام حقوقی اسلام با این ویژگی ها آخرین نظام حقوقی دینی و الهی است که متمایز از سایر نظام‎های حقوقی اسلام شده است.

منطقه‎الفراغ به مثابه سازوکار هماهنگی شریعت با تغییرات زمانی و مکانی

سیستم حقوقی که اسلام آن را ارائه می دهد، تفاوت ماهوی با سایر سیستم های حقوقی دارد. فرق قوانین موضوعه با قوانینی که توسط دینی مثل اسلام جعل شده، این است که قوانین موضوعه بشری هر زمان که اوضاع و احوال اجتماعی عوض شود، توسط قانون گذار تغییر خواهد یافت و متصدیان امر قانون گذاری هر زمان ببینند که قوانین وضع شده دیگر پاسخ گوی شرایط حاکم بر زندگی مشمولان این قوانین نیست، قانونی متناسب با اوضاع جدید وضع می کنند و قانون قبلی نسخ می گردد؛ چراکه فلسفه وضع قوانین، تنظیم اجتماعی و جلوگیری از ایجاد هرج و مرج است و مادامی که قوانین موجود، تأمین کننده این هدف باشد نیازی به تغییر آن احساس نمی شود و همین‎که این قوانین قابلیت ایجاد نظم و عدالت را از دست بدهد، قانون گذاران بشری آن را تغییر می دهند.

بنابراین در این نوع از سیستم های حقوقی، اشخاص واضع قانون، خود ناظر بر مقررات هستند و می توانند هر قانونی را که دیگر پاسخ گو نیست نسخ و جایگزین کنند. اما سیستم حقوقی اسلام تفاوتی بنیادین با این طریقه دارد که توضیح آن نیاز به ذکر مقدمه‎ای دارد. در نظام تشریعی دین اسلام کسی که اولاً و بالذات حق تشریع دارد و قانون‎گذار اصیل به‎شمار می‎آید، خداوند و پیامبر اوست. قوانین اصلی دین اسلام (اصول کلی دین در عرصه عمل و باید و نبایدها) توسط خدا و پیامبر تعیین می‎گردد؛ یعنی احکام شرعی دین را فقط از این منبع می‎توان اخذ نمود.

حاکم اسلامی پس از پیامبر و ائمه هدی(ع)، قطعاً چنین حقی ندارند که از سوی خود احکامی را جعل کرده و به عنوان احکام اسلامی ابلاغ نمایند. حقی که آنان دارند به هر ترتیبی که باشد تنها در راستای اجرای همان احکام دین است که از منبع اصلی آن اخذ شده است؛ لذا حکمی که از سوی حاکم صادر می‎گردد را نمی‎توان از جمله احکام دین اسلام برشمرد؛ زیرا منابع اخذ احکام دین مشخص و معین است و دستورات ولی امر از آن جمله نیست.

 با عنایت به این نکته باید گفت قوانینی که توسط یک دین که ادعای جهان شمولی و جاودانگی دارد، عرضه می شود و قرار است سال های طولانی، نظم دهنده زندگی بشر در هر مکانی باشد و از طرفی قانون گذار اصیل که شارع است همواره حضور فیزیکی در جامعه ندارد و همانند قانون گذاران بشری در اجتماع نیست تا قوانین را متناسب با مقتضیات زمان هماهنگ کند، نه می تواند صرفاً مشتمل بر قوانین ثابت و غیر قابل تغییر باشد؛ زیرا در این صورت هرگز نخواهد توانست به ادعای خود جامه عمل بپوشاند و در پی تغییر اوضاع اجتماعی قابلیت تطبیق خود را از دست می‎دهد؛ چون فاقد عنصر انعطاف است.

و نه می تواند با هر تغییری در زندگی بشر کاملاً تغییر کند؛ چراکه در این صورت پس از گذشت مدتی چیز دیگری جایگزین آن سیستم حقوقی شده است. بنابراین تنها راهی که برای چنین بینشی باقی می ماند این است که مشتمل بر عناصر ثابتی باشد که نیازهای ثابت بشر را تأمین می کند و از طرف دیگر، مکانیسم تغییر و پاسخ گویی بر اساس ثابتات خود، نسبت به شرایط و محیط ها و فرهنگ های متفاوت را در خود پیش بینی کرده باشد؛ چراکه در اینجا دیگر خود قانون‎گذار نیست تا قانون را متناسب با شرایط جدید عوض کند؛ بلکه اگر از دوره کوتاه حضور معصوم ـ که در آن شارع حضور دارد ـ بگذریم، شارع مقدس حضور فیزیکی ندارد و ولی امر حاضر است که شارع دین اسلام به حساب نمی‎آید و در راستای تنظیم متغیرات زندگی اجتماعی بر اساس عناصر ثابت شریعت، به صدور احکامی موقتی می‎پردازد. صرف وجود عناصر ثابت تا زمانی که صاحبان اصلی شریعت حضور دارند، شاید پاسخ‎گو باشد، ولی برای دوره‎های بعدی باید سازوکار مناسب دیگری تمهید شود؛ هرچند در همان دوره نیز ضرورت وجود عناصر متغیر ملموس گردید که بر اساس آن ـ چنانکه در ادامه می‎آید ـ پیامبر نیز در همین راستا احکامی را صادر نموده‎اند.

 در نتیجه باید در مجموعه سیستم حقوقی اسلام، سازوکار هماهنگ کردن شریعت با متغیرات زمان و مکان وجود داشته باشد؛ چراکه پس از جعل و ابلاغ قوانین شرعی توسط شارع مقدّس دیگر خود قانون گذار نیست که آن را با شرایط مختلف هماهنگ می کند؛ لذا وجود منطقه‎الفراغ که تأمین کننده اهداف اسلام در حوزه متغیرات است در این سیستم حقوقی ضروری به نظر می‎رسد. شهید صدر در این زمینه می  نویسد:

اسلام اصول تشریعی خود درباره حیات اقتصادی(1)  را به‎طور موقت و گذرا و برای یک دوره زمانی خاص وضع نکرده است تا با تبدیل دوره های تاریخی تغییر شکل حاصل نماید؛ بلکه آن را به عنوان نظریه ای برای تمامی زمان ها وضع نموده است. بنابراین برای برخورداری از عنصر شمول و عموم بایستی تحولات دوره‎های مختلف در ضمن عنصر متحرکی در آن منعکس شود (صدر، 1424ق، ص800).

مبانی منطقه‎الفراغ

مبانی قریب این نظر را می توان در دو مورد خلاصه کرد: خاتمیت و ابدیت شریعت و دیگری جامعیت آن.

خاتمیت و ابدیت شریعت

برخی از شاگران شهید صدر، از جمله مهم ترین ریشه های بحث منطقه‎الفراغ را خاتمیت و ابدیت شریعت دانسته اند (حائری، 1417ق، ص117). شهید صدر به طور مفصل علل تجدید حضور انبیا را بیان کرده و آن عوامل را در زمان پیامبر(ص) غیر موجود دانسته است. خاتمیت و ابدیت شریعت رسول اکرم(ص) ایجاب می کند که این شریعت در درون، سازوکارهایی داشته باشد تا بتواند خود را با شرایط و دگرگونی های ضروری در طول زمان وفق دهد. از جمله این سازوکارها، اختیارات حاکم اسلامی در حوزه منطقه‎الفراغ است که بر اساس آن حاکم اختیار دارد در شرایط متغیّر، تصمیمات متغیری اتخاذ کند و به جاودانگی اسلام تحقق عملی بخشد. از این رو وی منطقه‎الفراغ را عنصری متحرّک در مبادی تشریعی اسلام دانسته است که موجب تداوم حضور اسلام و عموم و فراگیری آن در همه عصرها می شود (صدر، 1424ق، ص800).

جامعیت شریعت

بسیاری از مخالفت ها با بحث منطقه‎الفراغ به مغایر دانستن آن با جامعیت شریعت بر می گردد؛ بدین معنا که اعتقاد به وجود چنین حوزه ای در شریعت به معنای وجود  نقصان در آن خواهد بود. به طور مثال یکی از معاصرین بیان کرده است:

امامیه معتقد است چیزی که در مورد آن نصی نداشته باشیم وجود ندارد و هیچ امری خالی از حکم شرع نیست و اصول و فروع دین کامل گشته و جایی برای تشریع احدی باقی نمانده است… بنابراین فراغ قانونی در مکتب اهل بیت(ع) وجود ندارد؛ بلکه هرچه امت تا روز قیامت در زندگی فردی و اجتماعی و مادی و معنوی خویش بدان محتاج است، در شریعت دارای حکمی الهی است. بنابراین فراغ و نقص به هیچ وجه در شریعت موجود نیست و جایی برای تشریع احدی چه فقیه چه غیر او وجود ندارد (مکارم شیرازی، 1422ق، ص515).

از دیدگاه شهید صدر، وجود منطقه‎الفراغ در سیستم حقوقی اسلام، نه‎تنها نقصی برای شریعت محسوب نمی شود، بلکه موجب کمال شریعت بوده و توانایی اسلام برای اداره حیات بشر در هر زمان و مکانی را به نمایش می گذارد. وی در این زمینه می‎نویسد:

منطقه‎الفراغ به معنای نقص شریعت یا بی توجهی آن به برخی از وقایع زندگی نیست؛ بلکه نشان‎گر جامعیت سیستم حقوقی اسلام و قدرت شریعت برای همراهی با اعصار مخالف است؛ چراکه وجود این منطقه به معنای نقص و اهمال شریعت نیست و اسلام قواعد مخصوصی را برای آن تعیین کرده است؛ بدین نحو که هر واقعه ای را حکمی خاص بخشیده است و در عین حال به ولی امر اختیار داده است تا طبق اوضاع مختلف حکمی دیگر بر آن بار کند. بنابراین مقصود از وجود این منطقه این نیست که شریعت در بعضی حوادث واقعه حکمی ندارد و آن را مهمل گذاشته است؛ زیرا نصوص اسلامی تصریح به وجود حکم در هر واقعه دارد؛(2)  بلکه مراد این است که شریعت در مواردی که حکم الزامی(3)  در آن صادر نکرده است به ولی امر اجازه صدور احکامی داده است که اولاً اهداف اصلی دین را تأمین می کند و ثانیاً پاسخ گوی مقتضیات زمان است.

 در کنار این نکته باید توجه داشت که اساساً حوزه ای از رفتارها وجود دارد که ماهیت متغیر دارد و قابلیت پذیرش احکام ثابت را ندارد و وضع قوانین ثابت در آن نقصی برای شریعت محسوب شده و مانع از پاسخ گویی اسلام به مقتضیات و نیازهای هر زمان می شود. بنابراین وجود حوزه ای به نام منطقه‎الفراغ نشان از فقه مترقّی و پیشرفته اسلامی دارد نه آنکه نقصی برای شریعت محسوب شود.

در این زمینه توجه به این مثال لازم است که زمانی رابطه انسان با طبیعت به سبب امکاناتی که داشت این گونه بود اگر می‎خواست دست به احیای زمین موات زند جز مقدار کمی از زمین را نمی توانست احیا کند.

 از این‎رو این حکم که هر کسی هر مقدار زمین موات را احیا کند مالک آن می شود،(4)  تأمین کننده اهدافی مثل عدالت بود و منافاتی با اهداف اصلی و زیربنایی اسلام در حوزه اقتصاد نداشت. اما در عصر کنونی با وجود ابزارهای پیشرفته، برخی می توانند با استفاده از امکانات جدید مساحت فراوانی را تصرف کنند و دیگران را از آن منع کنند، در نهایت این حق، منافی با عدالت که زیربنای اهداف اسلام در حوزه اقتصاد است، به‎شمار می رود؛ لذا ولی امر می تواند از آن منع کند احیای اراضی موات را با محدودیت هایی مقیّد سازد تا عدالت اجتماعی تأمین شود (صدر، 1408ق، ص683).

ادله وجود منطقه‎الفراغ

مهم ترین دلیل شهید صدر بر وجود چنین حقی برای ولی امر آیه 59 سوره مبارکه نساء است: «یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أطِیعُوا اللَّهَ وَأطِیعُوا الرَّسُولَ و اوْلِی الأمْرِ مِنْکُمْ»؛ اى کسانى که ایمان آورده اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیاى امر خود را [نیز] اطاعت کنید.

استدلال بدین صورت است که وجوب اطاعت از ولی امر که در آیه بدان اشاره شده از یکی از سه احتمال زیر خارج نیست:

احتمال اول: مقصود نفوذ دستورات وی در جایی است که احکام صادر شده از او سابقاً در شریعت ثابت شده است. به عبارت دیگر او دستور به اجرای احکام شرعی دهد، اما حق هیچ تقنینی از جانب خود ندارد. این احتمال مردود است؛ چراکه این اطاعت از ولی امر محسوب نمی شود؛ بلکه اطاعت از خداست؛ در حالی که آیه تصریح به وجوب اطاعت از ولی امر دارد.

احتمال دوم: مراد وجوب اطاعت از ولی امر در هر حکمی که او صادر کند، باشد؛ هرچند در شریعت حکمی الزامی، خلاف آنچه او امر کرده است وجود داشته باشد.(5)   این احتمال نیز واضح البطلان است؛ چراکه این اطاعت از مخلوق در معصیت خالق محسوب می شود که روایات از آن نهی کرده اند.(6)

احتمال سوم: مراد این باشد که هر جایی ولی امر دستوری صادر کرد و بر خلاف آن دستور در شریعت حکم الزامی وجود نداشت، باید از ولی امر اطاعت کرد. این تفسیر متعیّن است؛ لذا شریعت برای ولی امر، این حق را قرار داده است تا در مواردی که الزامی از شرع در آن وجود ندارد بر حسب مقتضیات زمان و مکان و طبق اهداف اساسی شریعت اسلامی به پرکردن منطقه‎الفراغ بپردازد (حائری، 1417ق، ص114-113). در کلمات مفسران هم اشاراتی به این معنا شده است (طبری، 1422ق، ج7، ص182). گرچه از این آیه شاید بتوان برداشت موسعی نمود و حتی مواردی از قبیل تشخیص موضوعات ثابت و حل موارد تزاحم را نیز از وظایف حاکم برشمرد، اما اگر آن موارد را کنار بگذاریم، قدر متیقن این مقداری که بیان شد از آیه قابل استنباط است.

شهید صدر علاوه بر این آیه، به چهار روایت دیگر هم برای فهم بهتر منطقه‎الفراغ و تبیین آن اشاره می کند. از جمله نهی پیامبر(ص) از خودداری از بخشیدن آب و گیاه اضافی،(7)  نهی از خرید میوه ای که هنوز نرسیده باشد،(8)  حرمت اجاره زمین در شرایط خاص(9)  یا دستورات امام علی(ع) در مورد تحدید قیمت ها و سفارش در مورد بازرگانان(10)   که هیچ یک از واجبات و محرمات اصیل در شریعت نبوده؛ بلکه ناشی از اختیارات حاکم اسلامی در این حوزه بوده است (صدر، 1424ق، ص808-805).

قلمرو منطقه‎الفراغ

شهید صدر معتقد است دایره منطقه‎الفراغ که ولی امر می تواند در آن به امر و نهی بپردازد، هر چیزی است که درباره آن از شارع نصی دال بر وجوب و یا حرمت نرسیده است. در نتیجه این منطقه شامل امور مباح، مستحب و مکروه می شود. اما درباره آنچه که شارع حکم حرمت یا وجوب بر آن بار کرده است ـ مثل ربا ـ ولی امر نمی تواند حکم جدیدی بار کند؛ چراکه اطاعت از او در این امور اطاعت از مخلوق در معصیت خالق است (همان، ص804).

نکته‎ای که به نظر در اینجا اشاره به آن ضروری می‎رسد این است که معمولاً به نظریه منطقه‎الفراغ این اشکال وارد می‎گردد که این نظریه تنها در حوزه مباحات کارآیی دارد؛ در حالی که در موارد فراوانی لازم است حتی احکام الزامی نیز موقتاً تعطیل گردد و بر اساس مصلحت عمل گردد؛ همان‎طور که امام خمینی(ره) به چنین دیدگاهی قائل بوده‎اند و ظاهراً این دیدگاه پاسخ‎گوی بهتری برای هماهنگی شریعت و زمان و مکان خواهد بود.

پاسخ این اشکال آن است که تنافی و تضادی بین نظریه شهید صدر و نظریه احکام حکومتی وجود ندارد. آنچه قابل دقت است این است که نظریه شهید صدر ناظر به شرایط عادی(11)  است که حکومت اسلامی هر زمان مصلحت ببیند در حوزه مباحات دست به تقنین می‎زند و این اختیاری است که حاکم اسلامی بر اساس نظریه منطقه‎الفراغ داراست؛ در حالی که بحث تزاحم و تعطیل موقت احکام الزامی ناظر به شرایط اضطراری و غیر عادی است که در آن یک حکم الزامی به سبب شرایط پیش آمده قابل اجرا نبوده و حکم مهم‎تری وجود دارد که باید به اجرای آن همت گماشت.

این مطلبی است که به نظر نمی‎رسد هیچ فقیهی با آن مخالف باشد و تعطیلی موقت یک حکم بر اساس تزاحم به نفع اجرای حکم مهم‎تر را نپذیرد. بنابراین نمی‎توان نظریه شهید صدر را در تنافی با مسأله تزاحم احکام الزامی و صدور حکم حکومتی برای توقف اجرای حکم مهم به نفع اجرای حکم اهم دانست؛ چراکه اساساً سخن شهید صدر ناظر به حالات عادی است و نه اضطراری و در شرایط عادی هیچ فقیهی چنین حقی را برای حاکم قائل نیست که حکم الزامی مانند وجوب یا حرمت را تعطیل کند.

به تعبیر دیگر شهید صدر در مقام بیان وظایف و اختیارات حاکم اسلامی نیست تا اشاره به مسأله تزاحم را نیز ضروری بدانیم؛ بلکه صرفاً در مقام بیان اثبات وجود منطقه‎الفراغ در اسلام است. این نکته‎ای است که در عبارات شهید صدر نیز مورد اشاره قرار گرفته است (صدر، 1408ق، ص379).

مرجع صالح برای صدور احکام منطقه‎الفراغ

شهید صدر درباره اینکه چه کسانی وظیفه وضع قانون در منطقه‎الفراغ دارند، دو نظریه دارد:

نظریه اول: بر پایه نظریه اول وی که در کتاب «اقتصادنا» آمده است ـ و در بالا بدان اشاره شد ـ از مناصب ولی امر آن است که با در نظر گرفتن مصالح و منافع جامعه، احکامی که مصلحت جامعه اسلامی را در پی داشته باشد، وضع کند.

نظریه دوم ایشان آن است که تشخیص مصلحت ها و پرکردن منطقه‎الفراغ باید به مجلس منتخب مردم که از اهل حلّ و عقد تشکیل شده است، سپرده شود. وی در کتاب «الاسلام یقود الحیاه» ضمن اشاره به وظایف مجلس می نویسد:

در قلمروی که شرع مقدّس حکم قاطعی یعنی حرمت و وجوب ندارد، مجلس منتخب مردم قوانینی را که به مصلحت می داند وضع می کند. بدین شرط که مخالف قانون اساسی نباشد و قلمروی که قانون گذاری در آن آزاد است، منطقه‎الفراغ نامیده می شود و این منطقه‎الفراغ همه حالاتی را که شرع مقدس در آنها موضع معیّن و حکم خاصی (وجوب و حرمت) ندارد در بر می گیرد. همان طور که ذکر شد قوانین مجلس باید مطابق با مصلحت عمومی مردم بوده و با قانون اساسی مخالف نباشد (صدر، 1421ق، ص19).

اما منافاتی بین این دو عبارت وجود ندارد؛ زیرا طبق دلیلی که شهید صدر بدان استدلال کرد حق قانون گذاری در این زمینه به ولی امر و ولی فقیه سپرده شده است و اصالتاً این حق اوست که به وضع قوانین در این حوزه بپردازد. ولی وی در عین حال می تواند بر اساس اصل شورا که در اسلام بسیار مورد تأکید واقع شده و حتی معصومین(ع) در تصمیم گیری های مهم بدان پافشاری می کردند این حق را به قوه مقننه تنفیذ کند و از طریق نهادهای نظارتی تصمیمات مجلس را رصد کرده و تناسب آن را با اهداف شریعت و اقتضائات زمانه پیگیری کند.

مبانی قانون‎گذاری در منطقه‎الفراغ

روشن شد اختیار صدور احکام منطقه‎الفراغ به ولی امر داده شده است. ولی این به معنای آن نیست که بدون ضابطه و به هر نحوی که بخواهد در این حوزه تصمیم گیری کند. به همین خاطر سؤال اساسی در احکام مربوط به منطقه‎الفراغ این است که ملاک و ضابطه آنها چیست؟ زیرا این احکام از یک‎سو باید بر اساس شریعت و از سوی دیگر ناظر بر حل مشکلات و احکام متغیّر باشند. شهید صدر سخن صریحی در مورد ملاک این احکام نداده است ولی از سخنان

   پراکنده وی می توان به تعیین ضابطه نزدیک شد. منسجم ترین مباحث در این مورد را شهید صدر در مقاله «صوره عن اقتصاد الاسلامی» و با رویکردی اقتصادی مطرح کرده است و شاخص های عمومی را ذکر کرده است که بدان اشاره می شود.

سمت و سوی تشریع

با داشتن رویکردی جامع نگر به احکام شرعی و در ارتباط با هم دیدن آنها، در میان هر مجموعه از احکام در کتاب و سنت که در حوزه معینی (مثلاً فعالیت‎های اقتصادی) وارد گردیده است، می توان هماهنگی تام آنها را مشاهده کرد؛ به این معنا که این احکام سمت و سوی واحدی داشته و در پی محقق ساختن هدفی هستند که شارع مقدس از وضع این احکام دنبال می کرده است و اهتمام جدی به آن دارد.

اگر این رویکرد پیگیری شود می توان به زیربنای احکام شرعی راه یافت و اهداف اساسی را کشف کرد. حاکم وظیفه دارد به این هدف توجه ویژه داشته باشد و با لحاظ این غایت به وضع قانون در منطقه‎الفراغ بپردازد. مجموعه احکامی که در زیر ذکر می شود نمونه بارزی است که می توان از آن غایت این تشریعات را بدست آورد:

1. اسلام «حمی» را ملغی کرده است (طوسی، 1387ق، ج3، ص270)؛ یعنی هیچ‎کس نمی تواند در منابع طبیعی (مثل زمین و معدن) به مجرد حیازت و سیطره بر آن بدون اینکه به احیای آن بپردازد حق رد آن را پیدا کرده و دیگران را منع کند؛ بلکه فقط با کار بر روی آن می تواند حق کسب کند.

2. وقتی آثار احیای شخص در منابع طبیعی از بین برود و آن منبع به صورت اولیه برگردد، حق شخص در آن از بین می رود و هر کس دیگری می تواند به احیای آن بپردازد (کرکی، 1414ق، ج7، ص17).

3. احیای غیر مستقیم به روش سرمایه داری؛ بدین شکل که اگر سرمایه دار ابزار کار و اجرت به کارگران بدهد تا برای وی به احیا بپردازند، باعث نمی گردد که سرمایه دار حقی پیدا کرده و احیا را به نفع خود مصادره کند (حلی، 1414ق، ج15، ص45).

4. مستأجر نمی تواند از اجرتی که پرداخته است بدون هیچ عملی بهره برداری سرمایه داری کند و سود کسب کند؛ بدین نحو که عینی را اجاره کند و بدون آنکه کاری در آن کند و بر منافع آن بیافزاید آن را به قیمت بالاتری اجاره دهد (صدر، 1403ق، ص44).

5. مالکیت ابزار تولید در فرآیند تولید باعث ایجاد حقی برای صاحب آن ابزار در تولید و کالای تولید شده نمی شود؛ بلکه فقط می تواند اجاره بهره بردن از این ابزار در تولید را از کسانی که به‎طور مستقیم در تولید شرکت داشت بگیرد (حلی، 1405ق، ص317).

6. در صورتی که سرمایه نقدی در فعالیت اقتصادی مضمون باشد و هیچ خسارت و خطری آن را تهدید نکند حق بهره بردن از سود را نیز نخواهد داشت؛ چراکه این سود رباست و ربا در اسلام حرام است (مفید، 1413ق، ص590).

 بنابراین شخص نمی تواند سرمایه خود را به دیگری که قصد کار اقتصادی دارد قرض داده و از او سود طلب کند و صرف اینکه شخص صاحب سرمایه با قرض دادن برای مدتی خود را از سرمایه محروم ساخته بهره بری او از سود را بدون اینکه کاری کند توجیه نمی‎گردد؛ بلکه سود در این حالت تماماً متعلق به عاملی است که به فعالیت اقتصادی پرداخته و شخص صاحب سرمایه نقدی فقط می تواند آنچه را که پرداخت نموده، طلب کند. راهی که اسلام برای بهره بردن صاحب سرمایه نقدی از سود فعالیت تجاری قرار داده است، عقد «مضاربه» می‎نامند که در آن صاحب سرمایه خطر کرده و مال خود را در معرض تلف و یا خسارت قرار می دهد. 

این احکام در کنار احکام فراوان دیگری که در این باره در فقه امامیه وجود دارد غایت یکسانی داشته و سمت و سوی واحدی دارند و برای ولی امر در قانون گذاری تعیین خط مشی می کند؛ چراکه همه این احکام و احکام مشابه آن بر عدم حصول کسب بر اساس بهره گیری از سرمایه و تولید سرمایه با استفاده از سرامیه و اینکه تنها کار است که منشأ کسب ثروت به شمار می رود، تأکید دارد.(12)

پی نوشت:

از آنجا که شهید صدر این نظریه را در کتاب اقتصادنا و در مباحث اقتصادی مطرح کرده است، از این جنبه به بحث نگریسته است. اما این مطلب به کلیت نظریه خدشه‎ای وارد نمی سازد و در جای جای فقه قابل استناد است.
عَنْ عُمَرَ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ(ع) قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى لَمْ یَدَعْ شَیْئاً یَحْتَاجُ إِلَیْهِ الْأُمَّه إِلَّا أَنْزَلَهُ فِی کِتَابِهِ وَ بَیَّنَهُ لِرَسُولِهِ» (محمدبن‎یعقوب کلینی، الکافی، ج1، ص59).
زیرا همان‎گونه که خواهد آمد، محدوده منطقه الفراغ اموری است که در آن حکم الزامی وجود ندارد.
أَیُّمَا قَوْمٍ أَحْیَوْا شَیْئاً مِنَ الْأَرْضِ فَعَمَرُوهُ فَهُمْ أَحَقُّ بِهِ وَ هُوَ لَهُمْ» (ابن بابویه قمی، من لایحضره الفقیه، ج3، ص240).
این مطلب را باید در نظر داشت که مقصود شرایط عادی و غیر استثنایی است که در چنین حالتی هیچ کس حتی معصوم نیز نمی‎تواند حکمی الزامی مثل حرمت ربا یا حرمت ازدواج با محارم را بردارد. بنابراین این کلام را باید ناظر به حالات عادی دانست و شرایط استثنایی یا حالات تزاحم که در آن یکی از دو حکم را نمی‎توان اجرا کرد از محل بحث خارج است و شکی نیست که حاکم در چنین حالاتی می‎تواند حکم به اجرای اهم و تعطیلی موقت مهم نماید.
لَا طَاعَه لِمَخْلُوقٍ فِی  مَعْصِیَه الْخَالِق» (صدوق، من لایحضره الفقیه، ج2، ص621).
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) قَالَ «قَضَى رَسُولُ اللَّهِ9 بَیْنَ أَهْلِ الْمَدِینَه فِی مَشَارِبِ النَّخْلِ أَنَّهُ لَا یُمْنَعُ نَفْعُ الشَّیْ‌ءِ وَ قَضَى ص بَیْنَ أَهْلِ الْبَادِیَه أَنَّهُ لَا یُمْنَعُ فَضْلُ مَاءٍ لِیُمْنَعَ بِهِ فَضْلُ کَلَإٍ وَ قَالَ لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَار» (محمدبن‎یعقوب کلینی، الکافی، ج5، ص294).
عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ7 عَنْ شِرَاءِ النَّخْلِ وَ الْکَرْمِ وَ الثِّمَارِ ثَلَاثَ سِنِینَ أَوْ أَرْبَعَ سِنِینَ قَالَ «لَا بَأْسَ بِهِ یَقُولُ إِنْ لَمْ یُخْرِجْ فِی هَذِهِ السَّنَه أَخْرَجَ فِی قَابِلٍ وَ إِنِ اشْتَرَیْتَهُ فِی سَنَه وَاحِدَه فَلَا تَشْتَرِهِ حَتَّى یَبْلُغَ فَإِنِ اشْتَرَیْتَهُ ثَلَاثَ سِنِینَ قَبْلَ أَنْ یَبْلُغَ فَلَا بَأْسَ وَ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ یَشْتَرِی الثَّمَرَه الْمُسَمَّاه مِنْ أَرْضٍ فَهَلَکَ ثَمَرَه تِلْکَ الْأَرْضِ کُلُّهَا فَقَالَ قَدِ اخْتَصَمُوا فِی ذَلِکَ إِلَى رَسُولِ(ص) فَکَانُوا یَذْکُرُونَ ذَلِکَ فَلَمَّا رَآهُمْ لَا یَدَعُونَ الْخُصُومَه نَهَاهُمْ عَنْ ذَلِکَ الْبَیْعِ حَتَّى تَبْلُغَ الثَّمَرَه وَ لَمْ یُحَرِّمْهُ وَ لَکِنْ فَعَلَ ذَلِکَ مِنْ أَجْلِ خُصُومَتِهِمْ» (همان، ص175).
عن رسول الله(ص): «إذا کانت لأحدکم أرض فلیمنحها أخاه أو لیزرعها» (ترمذی، سنن الترمذی، ج2، ص422).
عن امیرالمؤمنین(ص): «وَ اعْلَمْ مَعَ ذَلِکَ أَنَّ فِی کَثِیرٍ مِنْهُمْ ضِیقاً فَاحِشاً وَ شُحّاً قَبِیحاً وَ احْتِکَاراً  لِلْمَنَافِعِ وَ تَحَکُّماً فِی الْبِیَاعَاتِ وَ ذَلِکَ بَابُ مَضَرَّه لِلْعَامَّه وَ عَیْبٌ عَلَى الْوُلَاه فَامْنَعْ مِنَ الِاحْتِکَارِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلى الله علیه واله) مَنَعَ مِنْهُ وَ لْیَکُنِ الْبَیْعُ بَیْعاً سَمْحاً بِمَوَازِینِ عَدْلٍ وَ أَسْعَارٍ لَا تُجْحِفُ بِالْفَرِیقَیْنِ مِنَ الْبَائِعِ وَ الْمُبْتَاعِ» ( نهج البلاغه، نامه53).
شاید به نظر چنین آید که در حوزه احکام غیر الزامی نیز مادامی که شرایط غیر عادی پیش نیاید حکم تغییر نمی‎کند؛ پس از این جهت فرقی با مسأله تزاحم ندارد و در هر دو شرایط استثنایی است. اما باید در نظر داشت که در مورد محدوده منطقهالفراغ که احکام غیر الزامی است، آنچه باعث تغییر حکم و صدور حکم از سوی ولی امر می‎گردد تغییر موضوع است؛ یعنی موضوعی مانند زمین از شرایط قبلی در شرایط جدیدی قرار می‎گیرد که حکم جدیدی می‎طلبد. اما با شرایط استثنایی مواجه نیستیم؛ در حالی که در مسأله تزاحم شرایط کاملاً استثنایی است؛ زیرا یکی از دو حکم الزامی قابل اجرا نیست و نمی‎توان بر هر دو حکم بالفعل محافظت نمود. پس می‎توان گفت در حالت اول ما با شرایط استثنایی و غیر عادی مواجه نیستیم بر خلاف حالت دوم.
ر.ک: سیدمحمدباقر صدر، الاسلام یقود الحیاه، ص44-41؛ همو، اقتصادنا، ص655-641.

منابع و مآخذ

1. قرآن کریم.

2. نهج البلاغه.

3. ابن ماجه قزوینی، محمدبن‎یزید، السنن، ج3، بی‎جا: دار الرساله العالمیه، بی‎تا.

4. برقى، ابوجعفر احمد‎بن‎محمد‎بن‎خالد، المحاسن، قم: دار الکتب الإسلامیه، چ2، 1371ق.

5. ترمزی، ابوعیسی، سنن الترمذی، ج2، بیروت: دار الفکر، 1403ق.

6. حائری، سیدعلی‎اکبر، «منطقه‎الفراغ فی التشریع الاسلامی»، رساله التقریب، دوره3، ش11، 1417ق.

7.   حائری، سیدکاظم، مقدمه مباحث الاصول (تقریرات اصول سیدمحمدباقر صدر)، ترجمه حیاه السید الشهید الصدر، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1408ق.

8. ———–، ولایه الامر فی عصر الغیبه، قم: مجمع الفکر الاسلامی، چ2، 1424ق.

9. حر عاملى، محمد‎بن‎حسن، تحصیل وسائل الشیعه الى تحصیل مسائل الشریعه، بیروت: دار احیاء التراث العربى، 1414ق.

10. حلی، حسن‎بن‎یوسف‎بن‎مطهر، تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه، قم: مؤسسه امام صادق7، 1420ق.

11. ——————-، تذکره الفقهاء، ج15، قم: مؤسسه آل البیت:، 1414ق.

12. حلی، یحیی‎بن‎سعید، الجامع للشرائع، قم: مؤسسه السید الشهداء العلمیه، 1405ق.

13. صدر، سیدمحمدباقر، اقتصادنا، قم: مرکز الابحاث و الدراسات التخصصیه للشهید الصدر، 1424ق.

14. ————-، اقتصادنا، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، 1408ق.

15. ————-، دروس فی علم الاصول، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، چ5، 1418ق.

16. ————-، الاسلام یقود الحیاه، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، 1421ق.

17.  ————-، لمحه فقهیه تمهیدیه فی مشروع دستور الجمهوریه الاسلامیه فی ایران، [الف] الاسلام یقود الحیاه، تهران: وزاره الارشاد الاسلامی، چ2، 1403ق.

18.  ————-، الاسس العامه فی البنک فی المجتمع الاسلامی، [ب] الاسلام یقود الحیاه، تهران: وزاره الارشاد الاسلامی، چ2، 1403ق.

19. صدوق، محمد‎بن‎علی‎بن‎بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج2و3، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چ2، 1413ق.

20. طبری، محمدبن‎جریر، جامع البیان فی تفسر القرآن، ج7، قاهره: مرکز البحوث و الدراسات العربیه و الاسلامیه بدار هجر، 1422ق.

21.   طوسی، محمد‎بن‎حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، چ3، 1387ق.

22. —————، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1390ق.

23. —————، تهذیب الاحکام، ج6، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چ4، 1407ق.

24. —————، الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1407ق.

25. فیض کاشانى، محمدمحسن‎بن‎شاه مرتضى، الوافی، اصفهان: کتابخانه امام أمیر المؤمنین على7، 1406ق.

26. کاتوزیان، ناصر، فلسفه حقوق، ج1، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1377.

27. کرکی، علی‎بن‎حسین عاملی، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج7، قم: مؤسسه آل البیت:، 1414ق.

28. کلینی، محمد‎بن‎یعقوب‎بن‎اسحاق، الکافی، ج3و5، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چ4، 1407ق.

29. مازندرانی، محمدبن‎صالح‎بن‎احمد، شرح الکافی، ج1، تهران: المکتبه الاسلامیه للنشر و التوزیع، 1387.

30. مجلسی، محمدتقی، ملاذ الاخیار فی فهم تهذیب الاخبار، ج6، قم: انتشارات کتابخانه آیهالله مرعشی نجفی;، 1406ق.

31. مفید، محمد‎بن‎نعمان، المقنعه، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، 1413ق.

32. مکارم شیرازی، ناصر، انوارالفقاهه، ج1، قم: مطبوعاتی هدف، مدرسه امام امیرالمومنین7، چ2، 1413ق.

33. ————–، بحوث فقهیه هامه، قم: انتشارات مدرسه امام علی‎بن‎ابی طالب7، 1422ق.

34. نجفی، محمد‎بن‎حسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج38، بیروت: دار احیاء تراث العربی، چ7، 1404ق.

نویسندگان:

احسان علی اکبری بابوکانی: عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان

 احسان آهنگری: دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی و مدرس دانشگاه امام صادق(ع)

فصلنامه حکومت اسلامی شماره 82

ادامه دارد…

نقش و جایگاه گروه‌های شیعه در ساختار سیاسی عراق پس از فروپاشی (۲۰۱۵ ـ ۲۰۰۳)

نقش و جایگاه گروه‌های شیعه در ساختار سیاسی عراق پس از فروپاشی (۲۰۱۵ ـ ۲۰۰۳)

چکیده
با سرنگونی رژیم بعث عراق در آوریل 2003 م، عراق به دوران جدیدی قدم نهاد و تحولات گسترده‌ای را پشت سر گذاشت. این تحولات، افزون بر تغییرات گسترده داخلی، تأثیرات منطقه‌ای بسیاری نیز با خود به همراه داشته است. در سطح داخلی، احزاب و گروه‌های مختلف سیاسی از قومیت‌های مختلف عراقی، اقدام به ایفای نقش سیاسی در صحنه سیاسی عراق نموده‌اند. شیعیان، اهل سنت و کُردها سه گروه اصلی قومی ـ مذهبی با گرایش‌های متفاوت در عراق بودند که در مجادله قدرت و سیاست در صحنه عراق فعال شدند. شیعیان عراق و به‌خصوص گروه‌ها و جریان‌های اسلام‌گرای شیعی در عراق بعد از سقوط رژیم بعث وارد مرحله جدیدی از حیات سیاسی و سازمانی خود شده‌اند و جایگاه، نقش و رویکرد آنها در عراق به‌شدت متحول شده است و در مقایسه با سایر اقوام و مذاهب و همچنین گروه‌های غیرمذهبی از جایگاه مهم‌تر و برتری برخوردار شده‌اند. براین‌اساس، هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی نقش و جایگاه گروه‌های شیعه در ساختار سیاسی عراق پس از فروپاشی (2015 ـ 2003) می‌باشد.

واژگان کلیدی : اهل سنت، کُردها، شیعیان، عراق نوین.

نویسندگان:

فیروز نجفی – حسین مسعودنیا – سید جواد امام‌جمعه‌زاده – حمید نساج

فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی – سال چهاردهم، شماره 48، بهار 1396.

برای مشاهده کامل مقاله روی فایل مقابل کلیک کنید.   

انس با قرآن؛ اقتضای امروز انقلاب و جامعه انقلابی

به گزارش محفل ایمانی شیب الخضیب به نقل از خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از چهارمحال و بختیاری، حجت‌الاسلام و المسلمین محمدعلی نکونام، نماینده ولی فقیه در استان و امام جمعه شهرکرد، در آیین تجلیل از حاملان و حافظان قرآن دارالقرآن امام علی(ع) استان که در دفتر امام جمعه شهرکرد برگزار شد، از سفارشات مؤکد قرآن را ارتباط و انس با قرآن دانست و گفت: کار قرآنی، حفظ، قرائت، تجوید، تفسیر و انس با قرآن برکات خاصی در زندگی دارد.
وی با اشاره به آیات پایانی سوره مزمل، افزود: خداوند در این سوره انسان را توجه می‌دهد که مسائل و مشکلاتی دارد و ممکن است نتواند آن‌گونه که خداوند انتظار دارد در محضر قرآن باشد اما باید هرچه می‌تواند در محضر قرآن بوده و انس با قرآن داشته باشد.
حجت‌الاسلام نکونام اظهار کرد: خدا می‌خواهد ما در محضر قرآن بنشینیم، خدا کمال و مصلحت ما را در این معنا قرار داده است که با قرآن انس بگیریم.
نماینده ولی فقیه در استان با بیان اینکه هر کس با قرآن انس پیدا کند و از قرآن درست بهره بگیرد سعادتمند می‌شود، تصریح کرد: محال است کسی با اخلاص در محضر قرآن قرار بگیرد، با بینش و آگاهی شاگردی قرآن کند و رستگار نشود.
امام جمعه شهرکرد عنوان کرد: قرآن همه راه و کمال بشری، همه برنامه زندگی دنیا و آخرت انسان است لذا باید قرآن را به جد موردتوجه قرار دهیم.
وی با اشاره به اینکه نباید به تعداد قرآن آموزان و جمع قرآنی خود اکتفا کنیم، خاطرنشان کرد: هر کدام از قرآنیان می‌توانند افرادی بسیار دیگری را به سوی قرآن سوق دهند.
حجت‌الاسلام نکونام با بیان اینکه استقبال از قرآن و برنامه‌های قرآنی کم است، ابراز کرد: برنامه‌های قرآنی کم و کمرنگ هستند، هیئات قرآنی آن‌گونه که باید نقش‌آفرین نیستند، برنامه‌های انس با قرآن آن‌گونه که باید نیستند لذا ما شرمنده قرآنیم.
رئیس شورای توسعه فعالیت‌های قرآنی استان با اشاره به اینکه باید بسیار تلاش کنیم و همتمان را بالا ببریم تا از این کتاب نور بهره بگیریم، گفت: مبادا شبی بگذرد و انسان در آن شب با قرآن مأنوس نباشد.
وی با تأکید بر اینکه هرقدر انس ما با قرآن بیشتر باشد بهره ما نیز از قرآن بیشتر خواهد بود، افزود: اگر از قرائت و انس با قرآن خسته شدیم و احساس کردیم از تلاوت و نورانیت قرآن بهره نمی‌بریم، بدانید گرفتار یک بیماری هستیم که باید درمان گردد.
حجت‌الاسلام نکونام عنوان کرد: یکی از بهره‌های انس با قرآن این است کسی که بر سفره قرآن می‌نشیند، عشق می‌برد و نمی‌خواهد تمام شود، بهره‌های معنوی، بصیرتی، هدایتی و راه را از قرآن گرفتن از دیگر این بهره‌هاست.
امام جمعه شهرکرد با بیان اینکه قرآن کتاب عمیقی است که کسی نمی‌تواند به عمق آن راه یابد، ادامه داد: باید در این دریای بی‌انتهای کتاب آسمانی قرآن شنا کرد.
نماینده ولی فقیه در استان با اشاره به اینکه امروز اقتضای انقلاب و جامعه انقلابی انس با قرآن است، خاطرنشان کرد: انقلاب اسلامی باید با قرآن پیش رود.
وی تصریح کرد: پرورش یافته قرآن می‌تواند یک انقلابی ناب، یک ولایت مدار ناب، یک پیرو درست راه امام و شهدا و شهید پرور شود و در مکتب شهدا حرکت کند.

بصیرت و اخلاص مانع از شکل گیری فتنه است

به گزارش محفل ایمانی شیب الخضیب به نقل از خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا) از گیلان، حجت الاسلام والمسلمین شفیعی زاده، امام جمعه موقت رشت روز گذشته، 29 دی در خطبه های نماز جمعه این شهر، با اشاره به آیات قرآن کریم درخصوص «فتنه»، اظهار کرد: هر چیزی که امنیت جامعه اسلامی را از بین ببرد، از آن تعبیر به فتنه می شود و متاسفانه شاهد اتفاقاتی در کشور بودیم که مصداق فتنه است.

وی با بیان اینکه در قرآن فتنه بعد از شرک به عنوان گناه کبیره شناخته می شود، تصریح کرد: قرآن کریم فتنه را بزرگتر و شدیدتر از قتل نفس می داند، زیرا در قتل فقط جان یک نفر از بین می رود، اما فتنه آرامش و امنیت جامعه را بر هم می زند و منجر به کشته شدن تعداد زیادی از مردم خواهد شد.

امام جمعه موقت رشت، کشته شدن بیش از 450 هزار نفر در جبهه مقاومت را نتیجه فتنه انگیزی استکبار در عراق و سوریه دانست و اضافه کرد: استکبار جهانی و در راس آن آمریکا فتنه داعش را شکل دادند و در منطقه خاورمیانه جنگ به پا کردند.

این کارشناس دینی، با اشاره به نقش عوامل فتنه، افزود: مسائل اقتصادی از جمله بیکاری و تورم زمینه ایجاد فتنه را فراهم می کند و دارای آثار مخربی است. اغتشاشات اخیر در کشور به بهانه مسائل اقتصادی آغاز شد و نظم و امنیت جامعه را بر هم زد، اما با بصیرت و هوشیاری مردم خیلی زود خاموش شد.

حجت الاسلام شفیعی زاده، با بیان اینکه مقام معظم رهبری از فتنه اخیر تعبیر به نزاع ملت و ضد ملت کردند، گفت: یکی از پیامدهای مثبت فتنه، مشخص شدن منافقین و دشمنان ملت است. در فتنه های 88 و 96 مردم دشمنان خود را شناختند و جامعه از منافقین پاک شد.

وی با بیان اینکه فتنه سبب بروز بلا در کشور می‌شود، ابراز کرد: پیامبر(ص) فرمودند «نباید از فتنه‌های آخرالزمان نگران شد زیرا این فتنه‌ها موجب پالایش جامعه از حضور منافقان می‌شود» لذا می‌بینیم که فتنه‌های رخ داده در ایران سبب بیمه شدن انقلاب و نظام شده است.

حجت الاسلام شفیعی زاده، بصیرت و اخلاص را مانع از شکل گیری فتنه دانست و عنوان کرد: کسانی که در گذشته دارای مسئولیت بودند، اگر اخلاص داشته باشند، خود را خادم ملت می دانند و هرگز برای اثبات خود با جریان فتنه همراهی نمی کنند.

وی با تاکید بر لزوم برخورد شدید با فتنه گران، خاطرنشان کرد: از مسئولان نیز می خواهیم به مشکلات اقتصادی مردم رسیدگی و زمینه های فتنه را برطرف کنند تا فرصت برای منافقین و ضد انقلاب جهت سوء استفاده از مطالبه بحق مردم فراهم نگردد.

امام جمعه موقت رشت، با بیان اینکه در بودجه نباید بی توجهی نسبت به مشکلات مردم دیده شود، اظهار کرد: دولت و مجلس زمینه آرامش و آسایش مردم را فراهم کنند و از ارائه آمار غلط و دروغ به مردم بپرهیزند، زیرا مردم دروغ گویی مسئولان را از یاد نمی برند.

وی با اشاره به نگرانی مردم از بیکاری، تورم و گرانی، یادآور شد: دولت و مجلس وظیفه دارند که چاره ای برای حل مشکلات اقتصادی بیاندیشند و در غیر این صورت شاهد بروز نارضایتی ها خواهیم بود.

حجت الاسلام شفیعی‌زاده، با گرامیداشت ولادت حضرت زینب(س) به مشکلات معیشتی پرستاران اشاره کرد و متذکر شد: پرستاران از نظر معیشت دچار مشکلاتی هستند که مسئولان باید در رفع آن اهتمام داشته باشند.

وی از اقدام انقلابی مجلس در جلوگیری از افزایش حقوق پردرآمدها قدردانی کرد و گفت: دولت به دنبال قطع یارانه برخی از دهک هاست لذا از مسئولان می خواهیم هدف از اجرای قانون هدفمندی یارانه ها را فراموش نکند و برخی از نرخ های آزاد شده را به حالت قبل هدفمندی یارانه ها باز گرداند.

ساختارهای گفتمان‌مدار آیات مربوط به قیامت درسه جزء اول قرآن

ساختارهای گفتمان‌مدار آیات مربوط به قیامت درسه جزء اول قرآن

چکیده

در این پژوهش که عمدتاً متن‌محور و کیفی است، آیات مربوط به قیامت جزءهای اول تا سوم قرآن مجید از منظر تحلیل گفتمان مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته‌اند. هدف از پژوهش حاضر تشخیص ساختارهای گفتمان‌مدار است که هنگام سخن‌گفتن از روز قیامت به کار می‌روند و دیگر اینکه این ساختارها چه مفاهیم و حقایقی را درباره روز قیامت به مخاطب منتقل می‌کنند. در همین راستا تمام آیات مربوط به روز قیامت جزء اول تا سوم قرآن به روش توصیفی – تحلیلی مورد بررسی قرار گرفت. ساختارهای گفتمان‌مدار بکاررفته در این آیات عبارت بودند از تعدی، وجهیت، کنش تعهدی و جملات پرسشی با کارکرد غیرمستقیم. بررسی ساختارهای مورد نظر در این جستار به این نتایج منجر شده است: قاطعیت خداوند هنگام سخن گفتن از روز رستاخیز، هشدار و سعی در بیداری غافلان، تأکید خداوند بر سهمگین و وحشتناک بودن روز قیامت برای اخطار و هشدار به انسان‌ها، قطعی و حتمی بودن وقوع قیامت.

کلیدواژه ها: قرآن؛ تحلیل گفتمان؛ ساختارهای گفتمان‌مدار

نویسندگان:

الخاص ویسی: استادیار گروه زبان‌شناسی همگانی، دانشگاه پیام نور، ایران

 آزاده عبادی: دانشجوی دکتری زبان‌شناسی همگانی، گروه زبان انگلیسی، واحدآبادان، آبادان، ایران.

فصلنامه مطالعات قرآنی – دوره 7، شماره 25، بهار 1395 .

برای مشاهده کامل مقاله روی فایل مقابل کلیک کنید.   

بررسی تطبیقی مفهوم نسخ از دیدگاه مؤلفان «التفسیر الاثری الجامع» و «التفسیر الحدیث»

بررسی تطبیقی مفهوم نسخ از دیدگاه مؤلفان «التفسیر الاثری الجامع» و «التفسیر الحدیث»

چکیده

وقوع نسخ در قرآن را گروهی پذیرفته و گروهی انکار کرده‌اند. قرآن‌پژوهانی هم که به این رخداد معتقدند، در مصادیق و شماره آیات منسوخه با هم اختلاف دارند. البته محققان معاصر تعداد این آیات را بسیار اندک بر شمرده‌اند؛ در این میان مرحوم محمد هادی معرفت؛ مؤلف کتاب «التفسیر الاثری الجامع»، نزدیک به بیست آیه را منسوخ دانسته و آن‌ها را در هشت بخش محدود نموده است. از دیگر قرآن‌پژوهان معاصر، محمد عزّه دروزه؛ مؤلف کتاب « التفسیر الحدیث» است که در اکثر آیات وقوع نسخ را نپذیرفته و به جای آن، حکم سابق را تعدیل یافته به شمار آورده است. وی برای پذیرش یا رد نسخ آیات، به ترتیب نزول، محتوا و سیاق، روایات صحاح، سیره نبوی و سیره خلفای راشدین عنایت داشته و در مواردی نسخ با سنت را نیز باور دارد. نوشتار حاضر با مقایسه دیدگاه‌های این دو محقق، مبنای نظری آن‌ها را درباره وقوع نسخ در قرآن تبیین کرده است.

کلیدواژه ها: نسخ؛ قرآن؛ محمد هادی معرفت؛ محمد عزّه دروزه؛ التفسیر الاثری الجامع؛ التفسیر الحدیث

نویسندگان:

محمدرضا حاجی اسماعیلی: عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان، گروه علوم قرآن و حدیث(دانشیار).

 امیر احمدنژاد: عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان، گروه علوم قرآن و حدیث(استادیار).

عاطفه محمدزاده: دانش آموختۀ ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان.

فصلنامه مطالعات قرآنی – دوره 7، شماره 25، بهار 1395 .

برای مشاهده کامل مقاله روی فایل مقابل کلیک کنید.   

پیشرفت دانشگاه آزاد در نگاه چهره‌های دانشگاهی

پیشرفت دانشگاه آزاد در نگاه چهره‌های دانشگاهی

به گزارش محفل ایمانی شیب الخضیب به نقل از گروه دیگر رسانه های خبرگزاری دانشجو،  توجه به جایگاه علم و دانشگاه در نظرگاه مقام معظم رهبری باعث شد ایشان 20 روز پس ارتحال آیت‌ا… هاشمی‌رفسنجانی و با توجه به سکوت اساسنامه مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی در چگونگی انتخاب رئیس هیات‌موسس و نیز ضرورت تسریع در انتخاب فرد عهده‌دار این مسئولیت، دکتر علی‌اکبر ولایتی را به‌عنوان رئیس هیات‌موسس منصوب کنند تا همان‌طوری که در حکم وی از سوی رهبر معظم انقلاب آمده است، هیچ‌گونه وقفه‌ای در تمشیت قانونی امور آن دانشگاه -که نقش موثری در امر آموزش عالی کشور دارد- به وجود نیاید و حالا دانشگاه آزاد اسلامی که از آن به‌عنوان بزرگ‌ترین دانشگاه حضوری جهان یاد می‌شود در یک‌سال گذشته تغییرات محسوسی به خود دیده است و خانواده این دانشگاه شاهد این تغییرات است؛‌ رشد علمی، حضور چهره‌های شاخص علمی در بدنه مدیریتی دانشگاه، توجه به توسعه کیفی رشته‌ها و واحدهای دانشگاهی، جلوگیری از تعطیلی واحدها، ارائه تسهیلات گوناگون رفاهی و دانشجویی، جلوگیری از سیاست‌زدگی و… تنها بخشی از تحولات صورت‌گرفته در دانشگاه آزاد اسلامی است.

 

   آماده‌سازی دانشجویان برای صنعت کشور

مسئولان دانشگاه آزاد اسلامی در دوران مدیریت جدید توجه جدی به مساله رشته‌های بین‌رشته‌ای داشته‌اند؛ رشته‌هایی که نه‌تنها برای دانشجویان از لحاظ شغلی اهمیت بسیار زیادی دارند؛ بلکه در مقابل از تحصیل دانشجویان در رشته‌هایی که مشکلی از جامعه حل نمی‌کند نیز جلوگیری می‌شود. این مساله به‌قدری مورد تاکید قرار گرفته است که امیررضا شاهانی، معاون آموزش و تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد اسلامی در نخستین نشست اعضای شورای آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشگاه بر بازمهندسی رشته‌های تحصیلی به‌منظور حل مشکلاتی نظیر وجود رشته‌های موازی در واحدها و مراکز آموزشی مجاور، توسعه کمی غیرضروری تحصیلات تکمیلی و… تاکید کرد. توسعه و جابه‌جایی عدالت‌محور رشته‌ها، استفاده حداکثری از امکانات و منابع دانشگاه، تعیین ماموریت برای واحدها و راه‌اندازی رشته‌های تحصیلات تکمیلی با رویکرد میان‌رشته‌ای و علوم و فناوری‌های نوین نیز از دیگر اهداف دانشگاه آزاد اسلامی در توسعه و بازمهندسی رشته‌ها در مقاطع مختلف تحصیلی به شمار می‌رود؛ با این حال در طول این فرآیند، ساماندهی رشته‌محل‌های دانشگاهی براساس شناخت و تحلیل وضع موجود واحدها و مراکز آموزشی و همچنین بررسی ترکیب اعضای هیات‌علمی هر رشته انجام گرفته و خواهد گرفت. آماده‌سازی دانشجویان برای صنعت کشور یکی دیگر از نکات مورد تاکید مسئولان دانشگاه آزاد اسلامی به شمار می‌رود و از آنجاکه امروزه بازار کار کشورها و به تبع آن ایران، در اختیار دانشجویان تحصیلکرده در رشته‌های میان‌رشته‌ای است؛ دانشگاه آزاد اسلامی نیز تلاش کرده چه در حوزه آموزش و چه در حوزه پژوهش به سمت این رشته‌ها حرکت کند.

 

 ارتقای 32 پله‌ای علم در یک‌سال گذشته

دانشگاه آزاد اسلامی بعد از سه دهه تلاش و با شروع دوره جدید مدیریت، تمام هم و غم خود را بر پیشرفت علمی و حرکت به سمت علمی‌شدن گذاشت تا جایی که طراحی و اجرای بی‌شمار فعالیت‌های علمی، این نهاد را به یکی از موثرترین نهادهای علمی کشور بدل ساخته است. ازجمله این فعالیت‌های علمی می‌توان به افزایش شمار مقالات ISI پژوهشگران دانشگاه آزاد اسلامی اشاره کرد. بزرگ‌ترین دانشگاه حضوری جهان این روزها توانسته است علاوه‌بر حفظ رتبه نخست خود در تولید علم کشور، رتبه 126 جهان را نیز ازآن خود کند. این دانشگاه در پایگاه استنادی طلایه‌داران علم تامسون‌رویترز( Essential Science Indicators ESI ) در آخرین به‌روزرسانی در 22 دی 1396 به جایگاه 126 جهانی رسید. براساس این گزارش، آمار آخرین مقالات دانشگاه آزاد اسلامی 42 هزار و 60 مقاله است. در گزارش‌های قبلی (منتهی به ژانویه 2017) جایگاه دانشگاه آزاد اسلامی در پایگاه تامسون رویترز، 158 گزارش شده بود. همچنین تعداد آخرین مقالات دانشگاه آزاد اسلامی در همین تاریخ 36 هزار و 10 مقاله گزارش شده است؛ اعدادی که نشان می‌دهد رتبه دانشگاه آزاد اسلامی از دی‌ماه 1395 تاکنون یعنی ظرف یک‌سال گذشته، 32 پله صعود داشته و تعداد مقالات نیز 6 هزار و 50 مقاله افزایش داشته است. دانشگاه آزاد اسلامی در یک‌سال گذشته به مهم‌ترین پایگاه‌های علمی دسترسی پیدا کرده است و همچنین مسئولان آن برای افزایش تولیدات علمی هرگونه حمایت و آیین‌نامه تشویقی را برای دانش‌آموختگان خود در نظر گرفته‌اند. درکنار این دستاوردها و تولیدات علمی دانشگاه آزاد اسلامی طی یک‌سال گذشته، دستاوردهایی داشته که کمتر به آن پرداخته شده است؛ راه‌اندازی شعبه‌های پارک علم و فناوری دانشگاه در 10 استان و راه‌اندازی صندوق حمایت از پژوهشگران، راه‌اندازی کسب‌وکارهای کوچک و شرکت‌های نوپا شاید تنها بخشی از این اقدامات باشند.

   گسترش فعالیت‌های برون‌مرزی و ارتباط با کشورهای همسایه

دانشگاه آزاد اسلامی در یک‌سال اخیر تمام تلاش خود را برای ارتقای ارتباطات بین‌المللی انجام داده است. یکی از سیاست‌های این دانشگاه توسعه علم و گسترش فرهنگ ایران‌زمین در دیگر کشورها به‌خصوص کشورهای همسایه است. در همین راستا علی‌اکبر ولایتی، رئیس هیات‌موسس و هیات‌امنای این دانشگاه در همان زمان بدو ورود خود به این دانشگاه اعلام کرد توسعه همکاری با کشورهای همسایه از اقدامات جدید خواهد بود. به گفته ولایتی، ازجمله اقدامات جدید در زمینه ارتباطات خارجی دانشگاه‌، کمک به ایجاد روابط علمی‌، دانشگاهی و فناوری به‌ویژه با کشورهای دوست و متحد راهبردی ایران است که در این زمینه برنامه‌ریزی‌های لازم صورت گرفته است. یادداشت تفاهم‌ همکاری بین ایران و عراق برای ایجاد شعب دانشگاه آزاد اسلامی، یادداشت تفاهم همکاری‌های علمی دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه حلب، اهتمام برای گسترش و تاسیس واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی در لبنان، امضای دانشگاه آزاد اسلامی و موسسه تحصیلات عالی طبی و شفاخانه چراغ افغانستان و… تنها بخشی از مراودات بین‌المللی این دانشگاه در یک‌سال اخیر بوده است. اینک براساس آمار بیش از 4600 دانشجو در خارج از کشور در دانشگاه آزاد اسلامی مشغول به تحصیل هستند. در دوره جدید با اعمال سیاست‌هایی دیگر هیچ‌ دانشجوی برون‌مرزی به داخل کشور میهمان و منتقل نشد در حالی که در گذشته نزدیک به ۲۵۰۰ دانشجو وجود داشتند که در لبنان و امارات قبول شدند ولی بلافاصله در داخل کشور میهمان شدند. در حال حاضر از چهار شعبه دانشگاه آزاد اسلامی سه واحد آن فعال بوده و از زیان‌دهی خارج شده‌اند. همچنین واحدهای بین‌الملل داخل نیز هیچ‌کدام زیان‌دهی ندارند.

 حرکت به سمت کیفی‌سازی

در یک‌سال گذشته رویدادهایی در دانشگاه اتفاق افتاد که تا حدود بسیار زیادی شاکله و ساختار دانشگاه را به سمت دانشگاه نسل چهارم و دانشگاهی ماموریت‌گرا تغییر داد. در این دوران تحولات مثبت بسیاری در دانشگاه آزاد اسلامی در یک‌سال اخیر و تحت مدیریت دکتر ولایتی رخ داده است، به جهت اینکه مسئولان و مدیرانی روی کار آمدند که دغدغه اصلی آنها ارتقای کیفیت است. در دوره جدید مدیریت این دانشگاه مسئولان به این نتیجه رسیدند که در این برهه از آموزش باید «توسعه کیفی» بیش از «توسعه کمی» دنبال شود؛ موضوعی که مسئولان را بر آن داشت تا توسعه تحصیلات تکمیلی با هدف پژوهش‌محوری و تبدیل ایده به فرآورده در راستای سیاست‌های کلی نظام را از اولویت‌های اصلی دانشگاه قرار دهند. ایجاد رشته‌های متناسب با مزیت و نیازهای هر منطقه و آموزش‌های مهارتی از فاکتورهایی بود که در این زمینه در دستورکار مسئولان این دانشگاه قرار گرفت. جذب اعضای هیات‌علمی توانمند و توسعه رشته‌ها نیز در همین راستا بود. در این میان توجه کامل به کیفیت آموزش در راستای تربیت نیروی انسانی متخصص و مورد نیاز جامعه ازجمله برنامه‌های مدیریت راهبردی دکتر ولایتی و دکتر رهبر است.

 ناحیه‌بندی برای جلوگیری از تعطیلی واحدهای زیان‌ده

توجه جدی مسئولان دانشگاه آزاد اسلامی در دوران مدیریت جدید به مساله اشتغالزایی حتی در واحدهای زیان‌ده نیز قابل توجه است. دکتر علی‌اکبر ولایتی پس از حضور در سمت ریاست هیات‌موسس و هیات‌امنای دانشگاه آزاد اسلامی با برنامه‌ریزی مناسب توانست تعطیلی بسیاری از واحدهای ضررده را با ناحیه‌بندی مناطق مختلف حل کند و پس از امتناع از تعطیلی واحدهای زیان‌ده و تلاش برای حفظ سرمایه‌های انسانی به‌رغم فشارهای مالی، عدم تعطیلی هیچکدام از واحدهای زیان‌ده را در دستورکار قرار داد.
 رئیس هیات‌موسس و هیات‌امنای دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به اینکه از مهم‌ترین بخش‌های کارآمد دانشگاهی، واحدهای مستقر در مناطق محروم است، می‌گوید: «تعطیل کردن واحد دانشگاهی در این مناطق، مردم را مایوس می‌کند؛ اگر واحد دانشگاهی در منطقه‌ای دور ضررده باشد باید این ضرردهی از محل دیگری جبران شود و به همین علت واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی در سراسر کشور به 10 منطقه تقسیم خواهند شد تا مثل سنوات گذشته هر منطقه خودکفا باشد و واحدهای ضررده و سودده در هر منطقه با هم همپوشانی داشته باشند.» یکی دیگر از موضوعاتی که در سال‌های اخیر گریبان‌گیر دانشگاه آزاد اسلامی شده، مساله تایید رشته‌هاست که به‌دنبال آن منجر به ایجاد برخی مشکلات در این دانشگاه شده، مساله تایید کدرشته‌محل‌های این دانشگاه که منجر به زیان‌دهی برخی واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی شده بود، بسیار مورد توجه قرار گرفت، اما مسئولان دانشگاه آزاد اسلامی در دوران مدیریت جدید با وجود کارشکنی‌های متعدد با تعامل مناسب و از طریق مجاری قانونی با مجلس و وزارت علوم توانستند تاییدیه رشته‌های خود را دریافت کنند و همین مساله به کمک واحدهای زیان‌ده آمد و آرامش کارمندان این واحدها را که به دلیل زیان‌ده بودن از آنان گرفته بود، دوباره بازگشت.

   حضور نخبگان در سطوح مدیریتی دانشگاه

پس از انتصاب علی‌اکبر ولایتی به‌عنوان رئیس هیات‌موسس و هیات‌امنای دانشگاه آزاد اسلامی جامعه دانشگاهی برای یک تغییر بزرگ آماده شد؛ از زمانی که دکتر ولایتی به این دانشگاه آمد بدنه مدیریتی دانشگاه شاهد حضور نخبگانی بود که نمی‌توان تمام رزومه علمی آنها را در چند سطر بیان کرد. ولایتی همان زمان گفته بود از آنجاکه دانشگاه آزاد اسلامی با بزرگ‌ترین دانشگاه حضوری جهان از نظر علم و فناوری است، انتظارات زیادی از آن می‌رود؛ انتظاری که حالا با حضور این نخبگان رنگ واقعیت به خود گرفته است.

علی‌اکبر ولایتی

 او رئیس هیات‌موسس و هیات‌امنای دانشگاه آزاد اسلامی است؛ دکتر علی‌اکبر ولایتی، پزشک و متخصص اطفال و از شاگردان مرحوم دکتر قریب است. او فوق‌تخصص عفونت اطفال را از دانشگاه جانز هاپکینز آمریکا دریافت کرد و از سال 1353 به عضویت هیات‌علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران درآمد. پس از انقلاب به تاسیس دانشکده وزارت خارجه مبادرت کرد. در سال 1370 استادتمام شد و اکنون نیز مقالات وی در مجلات معتبر علمی همچون «نیچر» و «ساینس» منتشر می‌شود. ولایتی پس از پیروزى انقلاب اسلامى مدتى معاون وزارت بهدارى بود، در دوره اول مجلس به‌نمایندگى مردم تهران انتخاب شد و سپس به مدت 16 سال در دولت‌های مختلف به‌عنوان وزیر امور خارجه خدمت کرد و از این حیث پرسابقه‌ترین وزیر جمهورى اسلامى به شمار مى‌آید. او از سال 1376 تاکنون مشاور امور بین‌الملل مقام معظم رهبری است و صرف‌نظر از این شغل مهم در چند رشته دانشگاهى به تدریس مشغول است. او که داراى چندین دکترى افتخارى از چند دانشگاه معتبر بین‌المللى است، در تعدادى از انجمن‌هاى تخصصى و پژوهشى جهان نیز عضویت دارد. عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام (از بدو تاسیس تاکنون)، عضو شورای‌عالی انقلاب فرهنگی (از سال 1368)، دبیرکل مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) (از سال79 تا مهر 1381)، استاد تاریخ روابط خارجی ایران در دانشکده روابط بین‌الملل وابسته به وزارت امور خارجه، عضو شورای عالی سیاستگذاری دایره‌المعارف دفاع مقدس، رئیس مرکزآموزشی پژوهشی-درمانی سل و بیماری‌های ریوی و… تنها بخشی از فعالیت‌های اوست. پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران و بحران تاریخی هویت ایرانی تنها چکیده‌ای از تالیفات علمی علی‌اکبر ولایتی است. پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران به زبان عربی و فرانسه نیز ترجمه و چاپ شده است. همچنین به زبان اردو در کراچی و به زبان صربی در بلگراد چاپ شده است.

فرهاد رهبر

 فرهاد رهبر، چهره‌ای فراجناحی است که ریاست بزرگ‌ترین مرکز آموزش عالی در ایران (دانشگاه تهران) را برعهده داشته است. او که از سال 86 تا ۲۹ بهمن سال ۹۲ عهده‌دار ریاست دانشگاه تهران بود رکورددار ثبات مدیریت در دانشگاه تهران است. رهبر دارای مدرک دکتری اقتصاد نظری از دانشگاه تهران و پدیدآورنده رساله دکتری با موضوع «نحوه مصرف درآمدهای نفتی» است و اصلی‌ترین زمینه تدریس این استاد دانشگاه تهران، در زمینه اقتصاد خرد است. رهبر پیش‌تر مدرس دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران و ریاست سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و معاون اقتصادی وزارت اطلاعات در دولت سیدمحمد خاتمی بخشی از فعالیت‌های او بوده است. او در دولت یازدهم نیز از سوی وزیر امور اقتصادی و دارایی به سمت عضو و نایب‌رئیس شورای راهبردی نظام مالیاتی کشور منصوب شد. اینها البته تنها بخشی از رزومه فرهاد رهبر است.

محمدمهدی طهرانچی

 محمدمهدی طهرانچی در تیرماه سال ۹۶ با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی به عضویت هیات‌امنای دانشگاه آزاد اسلامی رسید تا این دانشگاه شاهد حضور یک چهره علمی دیگر باشد. طهرانچی از سال ۱۳۷۷ به‌عنوان معاون اجرایی و برنامه‌ریزی دانشکده علوم آغاز کرد و تا بهمن سال ۱۳۹۵ ریاست دانشگاه شهیدبهشتی را عهده‌دار بود. او استاد فیزیک و پژهشکده لیزر و پلاسمای دانشگاه شهیدبهشتی و جزء دانشمندان برتر کشور است. از فعالیت‌های پژوهشی او می‌توان به انجام چندین طرح پژوهشی و فناورانه ملی در فیزیک مغناطیس، چاپ بیش از 50 مقاله در مجلات معتبر بین‌المللی، ارائه ده‌ها مقاله در کنفرانس‌های ملی و بین‌المللی و… اشاره کرد.

عبدالرسول پورعباس

عبدالرسول پورعباس، معاون توسعه مدیریت و منابع دانشگاه آزاد اسلامی است. از روزی که او به این دانشگاه آمد تمام تلاش خود را برای پیشرفت و حفظ مصالح این دانشگاه به کار گرفت. او در دولت نهم رئیس سازمان سنجش و معاون وزیر علوم بود و مدتی به‌عنوان سرپرست جدید دانشگاه جامع علمی-کاربردی منصوب شد. عبدالرسول پورعباس عضو هیات‌علمی دانشگاه امیر کبیر است.

 علیرضا رهایی

 علیرضا رهایی که این روزها به‌عنوان معاون آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی فعالیت می‌کند، چهره ماندگار و دو دوره رئیس دانشگاه صنعتی امیرکبیر بوده است. او عضو هیات‌علمی و استادتمام دانشکده مهندسی عمران و محیط‌زیست دانشگاه پلی‌تکنیک تهران است.

 محسن نفر

 محسن نفر، معاون علوم پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی است که کاهش شهریه‌های علوم پزشکی و تجمیع دانشکده‌های علوم پزشکی در یک دانشگاه مادر، تنها بخشی از فعالیت‌های او در این دانشگاه است. او پیش از این در وزارت بهداشت نیز عهده‌دار مسئولیت بود.

 بیژن رنجبر

بیژن رنجبر، معاون پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی است؛ او استادتمام رشته بیوفیزیک است که حدود چهارسال ریاست دانشگاه تربیت‌مدرس را برعهده داشت. عضو شورای گسترش آموزش عالی، سرپرست کمیته برنامه‌ریزی زیست‌شناسی وزارت علوم، عضو ستاد توسعه زیست فناوری و… تنها بخشی از فعالیت‌های اجرایی اوست.

 

   ارائه تسهیلات برای دانشجویان

مسئولان دانشگاه آزاد اسلامی در یک‌سال گذشته تمام هم و غم خود را برای ساماندهی امور دانشگاه و ارائه تسهیلات به دانشجویان به کار گرفته‌اند تا مسیر پیش‌روی دانشگاه برای رسیدن به دانشگاه نسل چهارم هموار شود. حالا تغییرات مثبت دانشگاه آزاد اسلامی پس از گذشت یک‌سال نشان از پیشبرد اهداف برای رسیدن به این مقصود دارد. مسئولان دانشگاه در این مدت تلاش کرده‌اند معیشت، حقوق و رفاه دانشجویان بیش از پیش تامین شود. بخشی از این اقدامات را می‌خوانید.

 برگزاری آزمون EPT دانشگاه مطابق با استانداردها

آزمونEPT دانشگاه آزاد اسلامی یکی از آزمون‌های استاندارد کشور در دوره دکتری شناخته شده که نمره قبولی آن مورد تایید بسیاری از دانشگاه‌های دولتی است. اما چندی است که درباره نحوه برگزاری این آزمون و نمره آن ابهامات و سوالاتی از سوی دانشجویان مطرح می‌شود؛ ابهاماتی که مدیریت جدید دانشگاه را بر آن داشت درخصوص آزمون EPT و نحوه برگزاری آن ورود کرده و موضوع را بررسی کند. بر همین اساس تمام اعتراضاتی که نسبت به آزمون EPT وجود داشت همگی بررسی شد و براساس گفته مسئولان دانشگاه، دیگر متقاضیان نگرانی‌ای از نمره و نحوه برگزاری این آزمون ندارند.

ارائه تسهیلات برای پرداخت شهریه

دانشگاه آزاد اسلامی در دوره مدیریت جدید خود با دانشجویان برای پرداخت شهریه همکاری می‌کند و مسئولان آن تلاش دارند حداکثر مساعدت‌ها را با دانشجویان داشته باشند؛ یعنی به‌گونه‌ای نباشد که دانشجویان تحت‌فشار قرار گیرند. مسئولان این دانشگاه معتقدند هیچ دانشجویی نباید به‌خاطر شهریه از ادامه تحصیل محروم شود. حالا صندوق رفاه بیش از گذشته با دانشجویان همکاری می‌کند تا آنها به‌دلیل مشکل مالی از تحصیل عقب نیفتند. چندی است شهریه دانشجویانی که مشکلات مالی دارند یا قسط‌‌بندی شده یا وام در اختیار آنها قرار می‌گیرد. همچنین به دانشجویانی که مشکلات جدی دارند، تخفیف تعلق می‌گیرد.

 طراحی نرم‌افزار اصالت‌سنجی پایان‌نامه‌های علمی

تقلب علمی یک موضوع جهانی است و باید برای کاهش این امر رعایت اصول اخلاقی تبلیغ شود؛ تقلب‌های علمی از آن دست موضوعاتی است که دانشجویان را نگران کرده است. بر همین اساس طراحی نرم‌افزار اصالت‌سنجی پایان‌نامه‌ها و شناسایی تقلب‌های علمی در این دانشگاه ازجمله اقداماتی است که در دستورکار مدیران جدید این دانشگاه قرار گرفته تا نگرانی دانشجویان در این زمینه مرتفع شود.

بومی‌گزینی و انتقال دانشجویان دختر به محل سکونت خود

یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌های هر دانشجو به‌ویژه دانشجویان دختر در زمان کنکور این است که بتوانند در شهر خود تحصیل کرده و نیازی به مهاجرت به سایر شهرها برای ادامه تحصیل نداشته باشند؛ اوایل مهرماه امسال فرهاد رهبر، رئیس این دانشگاه در حاشیه دیدار با علما و مراجع عظام تقلید قم در جمع خبرنگاران از تسهیلات و موافقت با انتقال دانشجویان به‌ویژه دانشجویان دختر به واحدهای دانشگاهی شهرهای خودشان خبر داد؛ طرحی که به اعتقاد کارشناسان آموزش عالی کشور مزایایی را به‌دنبال خواهد داشت که کاهش آسیب‌های اجتماعی و کاهش استرس خانواده‌ها شاید تنها بخش کوچکی از این مزایا باشد. طرح دانشگاه آزاد اسلامی مبنی‌بر انتقال دانشجویان دختر به محل سکونت خود باعث شد سایر دستگاه‌های متولی آموزش عالی هم به این فکر بیفتند تا این موضوع یعنی سهولت انتقال دانشجویان دختر برای تحصیل در محل سکونت خود را در دستورکار خود قرار دهند.

 

محمد مهدی طهرانچی‌: خواهان تعامل دو طرفه با مسئولان آموزش عالی هستیم

محمدمهدی زاهدی: دانشگاه آزاد اسلامی باید بتواند بسترساز یک دانشگاه مردم‌ساز اسلامی-ایرانی باشد

فرهاد فلاحتی: دانشگاه آزاد اسلامی با رویکرد عالمانه‌ای در حال حرکت است

سیداحسان قاضی‌زاده‌هاشمی: فضاهای رادیکال دانشگاه آزاد اسلامی متوقف شده است

میرحمایت میرزاده: دانشگاه آزاد اسلامی صرفا به فکر درآمدزایی نباشند

اصغر مسعودی: سابقه دکتری ولایتی، تبعیت محض از ولایت است

در گفت‌وگو با «فرهیختگان»مطرح شد

 تایید حرکت‌های مثبت فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی از سوی اعضای کمیسیون آموزش

 

تغییرات فرهنگی و معنوی یکی از مسائل مورد توجه مسئولان دانشگاه آزاد اسلامی در طول یک‌سال گذشته به شمار می‌رود و حرکت‌هایی نیز در این زمینه صورت گرفته؛ حرکت‌هایی که مورد تایید برخی مسئولان ازجمله اعضای کمیسیون آموزش مجلس شورای اسلامی قرار گرفته است. در ادامه پاسخ پنج تن از اعضای این کمیسیون به سوالات «فرهیختگان» آمده است.

به نظر شما این تغییر چقدر در فضای دانشگاه اثرگذار بوده و توانسته محیط فرهنگی آن را تغییر دهد؟

 محمدمهدی زاهدی: مباحث فرهنگی چیزی نیست که ما انتظار داشته باشیم به‌صورت تزریقی شبیه به آمپول آنا اثربخشی داشته باشد اما با توجه به رویکردهای اسلامی-انقلابی که مشاهده می‌شود امیدوارم که اینها بتوانند در مباحث فرهنگی هم اثرگذاری خودشان را داشته باشند و به حول و قوه الهی دانشگاه آزاد اسلامی در یک بازه 10 ساله بتواند تبدیل به یک دانشگاه نمونه بشود، دانشگاهی که بتواند بسترساز یک دانشگاه مردم‌ساز اسلامی- ایرانی باشد.

فرهاد فلاحتی: فکر می‌کنم در همه‌  این عرصه‌ها، دانشگاه آزاد اسلامی با مدیریت جدیدی که در آن اعمال شد  حرکت امیدوارکننده‌ای داشته است، اگرچه هنوز در آغاز راه است و با توجه به مشکلاتی که در بدنه‌ وزارت علوم است ازجمله کاهش دانشجویان، رشته‌هایی که در حال تغییر است و مسائلی که دانشگاه آزاد اسلامی باید خودش را با سازمان سنجش و وزارت علوم تطبیق دهد، همه‌ اینها از عوامل تاثیرگذار بر حرکت دانشگاه آزاد اسلامی است، اما به نظر می‌رسد به‌طور منطقی و با رویکرد عالمانه‌ای در حال حرکت است. در مباحث فرهنگی هم حرکت‌های خوبی در دانشگاه آزاد اسلامی در حال انجام شدن است ازجمله اینکه دانشگاه را از مباحث حاشیه‌ای و سیاست‌زدگی می‌پیرایند و مسیر علمی و فرهنگی اصیلی را بنیان می‌گذارند.

 سیداحسان قاضی‌زاده‌هاشمی: به‌صورت نسبی اثرگذار بوده است به این علت که رویکردهای کلی اثرگذار بوده است، آن اقدامات تند افراط‌گرایانه‌ که ما تا دو سال پیش در دانشگاه آزاد اسلامی شاهد بودیم که در قالب‌های مختلف فضاهای رادیکالی شکل گرفته بود، تقریبا متوقف شده است، در رویکردهای فرهنگی فضای دانشگاه تا حدودی توانسته خودش را تطابق‌پذیر کند، برخی عناصری را که از اعتقادات قوی به لحاظ دینی برخوردار نبودند، جلویشان در دانشگاه آزاد اسلامی گرفته شده اما بازهم تا زمانی که سامان مناسب پیدا بکند، فاصله دارد.

 اصغر مسعودی، نایب‌رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس: جناب آقای ولایتی از انسان‌های ولایت‌مداری هستند که هم قسمت‌های مختلف و هم در حوزه‌های مختلفی فعالیت داشتند و هم سابقه‌ خدمتی ایشان تبعیت محض از ولایت است که جزء ایده عملی ایشان بوده. در عین حال که دغدغه کاری و دغدغه نظام هم دارند، انصافا سعی کردند که در آن مسیر ارزش‌ها را حفظ کنند و اگر جایی احساس کنند که استادی از مسیر صحیح اسلام و انقلاب خارج شده با قاطعیت برخورد کردند. قطعا در زمینه‌های مالی هم نقطه‌نظراتی داشتند و وقت هم گذاشتند و فکر می‌کنم که یکی از اولویت‌های کاری ایشان دانشگاه آزاد اسلامی است و چهره مقبول، شناخته‌شده و محوری محسوب می‌شوند.

در ادامه مسیر چه کارهایی باید صورت بگیرد و چه تغییراتی نسبت به قبل را باید شاهد باشیم؟

 میرحمایت میرزاده: به مجموعه همکاران دانشگاه آزاد اسلامی باید اعتماد بیشتری باشد، دانشگاه آزاد اسلامی پتانسیل بیشتری دارد با کوله‌باری از تجربه که اساتید و مسئولان فرهنگی دانشگاه دارند، عزل و نصب‌ها اگر به سرعت پیش برود به نظر می‌رسد که دانشگاه ضرر خواهد کرد. ما باید به نیروهای جوانی که مال خود دانشگاه آزاد اسلامی است اعتماد بکنیم، اوایل انقلاب شرایط ایجاب می‌کرد که از نیروهای بازنشسته از دستگاه‌های دیگر استفاده بکنند، اما الان باید عرصه برای نیروهای خود دانشگاه آزاد اسلامی فراهم شود تا خلاقیت خودشان را نشان دهند.

 سیداحسان قاضی‌زاده‌هاشمی: من فکر می‌کنم محیط دانشگاه آزاد اسلامی  به لحاظ فرهنگی و دانشجویی باید با شوراهای فرهنگی متعدد، مشارکت دانشجویان، احیای آموزش‌های اعتقادی و اسلامی و حتی اخلاقی که امروزه در مقدمه‌ خیلی از آموزش‌ها به آن نیاز داریم، در قالب برنامه‌های مختلف موضوع‌بندی و رواج داده بشود، کارهای فرهنگی متنوع برگزار بشود، مشارکت دانشجویان در قالب جشنواره‌ها و همایش‌های مختلف فرهنگی شکل بگیرد.

 فرهاد فلاحتی: دانشگاه آزاد اسلامی یک مجموعه بزرگ دانشگاهی در سطح کشور است و واقعا هم حرکت‌هایی که در طول عمر دانشگاه آزاد اسلامی انجام شده است به‌عنوان یک رویداد بزرگ علمی و فرهنگی در سطح کشور قابل توجه است. اساتید فرهیخته‌ای که در این مجموعه تلاش می‌کنند، دانشجویان بسیار زیاد و تاثیر‌گذار بر بدنه‌ اجتماع که در این دانشگاه درس می‌خوانند، خود ساختمان دانشگاه که بدون پشتوانه‌ دولت و مسائل مالی خودش را به‌طور خودگردان اداره می‌کند، همگی قابلیت‌های بزرگی هستند که در دانشگاه آزاد اسلامی ایجاد شده‌اند، تاثیرات یک محیط دانشگاهی و علمی را بر کشور و حتی در عرصه‌ بین‌المللی شاهد باشیم، یکی از مباحثش بحث علمی است یعنی باید دانشگاه به سمتی برود که خودش را با الگوهای آموزشی روز دنیا هماهنگ کند یا حرکت‌های شتاب‌دهنده‌ علمی یا علوم تجربی‌ای که لازم است در بدنه‌اش ایجاد بشود را قوی‌تر بکند به‌نحوی که تولید ثروت داشته باشد. فکر می‌کنم دانشگاه آزاد اسلامی رویکرد خوبی را در این قسمت شروع کرده است، مخصوصا در مباحث علمی دانش‌بنیان که یکی از مولفه‌های ایجاد اقتصاد مقاومتی است درونش آغاز شده است، منتها اینها نیاز به برنامه دارد و این برنامه‌ها نیاز به زمان دارد.

با حکم رهبری تغییر عمده‌ای در مدیریت دانشگاه صورت گرفت، به نظر شما علت این انتصاب با رویکرد سیاسی متفاوت چه بود و آن را چطور ارزیابی می‌کنید؟

 میرحمایت میرزاده: مقام معظم رهبری شخصیتی است که امتحانش را داده است و با کوله‌باری از تجربه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی با این انتصاب‌شان بار سنگینی بر دوش آقای ولایتی گذاشتند و با سوابقی که ایشان دارند این انتظار می‌رود که مسائل مربوط به اسلامی‌شدن و فرهنگ با وجود ایشان عملا اتفاق بیفتد و اگر خدای‌ناکرده اتفاقی نیفتد نه‌تنها شاید ناامیدی در جامعه ایجاد بشود بلکه ممکن است فردی با آن پیشینه قوی همچون آقای ولایتی را از دست بدهیم و مردم به سران و بزرگان این نظام بی‌اعتماد بشوند، بنابراین بنده مطمئنم ان‌شاءا… شاهد تغییراتی هم در راستای اهداف دانشگاه و هم در راستای اهداف مقام معظم رهبری خواهیم بود.

یکی از مسائل مهم در دانشگاه آزاد اسلامی، اسلامی‌شدن آن است برای این امر چه مسیری را پیشنهاد می‌کنید؟

 فرهاد فلاحتی: اینها جزء همان اولویت‌های بزرگ دانشگاه آزاد اسلامی است، البته همه دانشگاه‌های ما باید همین رویکرد را داشته باشند اما چون دانشگاه آزاد اسلامی از همان ابتدا به‌عنوان یک دانشگاه برآمده از نظام انقلاب اسلامی ایجاد شده، طبیعی است که رویکرد اسلامی‌بودن آن باید واضح‌تر باشد. در این حوزه فکر می‌کنم هم در عرصه‌ علوم انسانی در دانشگاه آزاد اسلامی یعنی محتوای کتب و دروسی که در آنجا تدریس می‌شود، هم استفاده از اساتیدی که به‌نحوی نگاه اسلامی و دینی منطقی و خردمندانه‌ای بر مسائل داشته باشند و هم فضای حاکم بر دانشگاه، اینها هرکدام یک مولفه بسیار بزرگی را می‌تواند دربر بگیرد، از طرف دیگر هم مباحثی که برای همایش‌ها و جلساتی که برگزار می‌شود برای تبیین نظام و حاکمیت اسلامی، مباحث مربوط به حوزه دین و معرفتی، دانشگاه آزاد اسلامی می‌تواند پیش‌قراول این عرصه باشد و خودش را به‌عنوان یک نمونه در عرصه‌های ملی و بین‌المللی نشان دهد، بسیاری از کارهای بزرگی که می‌تواند در این حوزه‌ها انجام بشود خیلی روشن است، مثلا در بحث ارائه دروسی که در این مسیر قرار دارند و توجه به اساتیدی که دلسوزانه در این عرصه کار می‌کنند.

 میرحمایت میرزاده: این موضوع آنقدر بدیهی است که بیش از این شاید نباید در موردش حرف بزنیم و باید در عمل یک چیزهایی ببینیم و مردم باید در عمل ببینند که این محیط برای فرزندان‌شان محیط مناسبی است و من فکر می‌کنم باید به نیروهای موجود در همان دانشگاه اعتماد بکنند و اینکه آن اهداف اولیه‌ای که دانشگاه داشت را فراموش نکنند و صرفا به فکر درآمدزایی نباشند، همیشه باید آن اهداف اولیه اسلامی مقابل چشممان باشد و درصدد تحقق آن اهداف باشیم.

اصغر مسعودی، نایب‌رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس: من فکر می‌کنم که  ما متاسفانه نسبت به اسلامی‌شدن دانشگاه‌هایمان فاصله گرفته‌ایم، قطعا هم باید منابع و محتوای درسی‌مان، هم اساتیدی که این محتوا را تدریس می‌کنند و هم اساتیدی که سایر دروس را تدریس می‌کنند هماهنگ و هم جهت در مسیر اسلامی‌شدن گام بردارند، البته قبل از دانشگاه هم باید قدم‌هایی برای اسلامی‌شدن برداشته شود، هرچند متاسفانه فضای مجازی و شبکه‌های غیراسلامی با اسلامی‌شدن دانشگاه‌ها مقابله می‌کنند، لذا باید با جدیت بیشتر، برنامه‌ریزی بهتر و هدفمندتر این مسیر دنبال شود.

منبع: فرهیختگان

بررسی موانع انتقال فناوری در قرارداد بیع متقابل و ارزیابی ریسک انتقال فناوری در قرارداد ‏جدید نفتی ‏ایران (‏IPC‏)

بررسی موانع انتقال فناوری در قرارداد بیع متقابل و ارزیابی ریسک انتقال فناوری در قرارداد ‏جدید نفتی ‏ایران (‏IPC‏)

چکیده

یکی از عمده‌ترین راهکارهای بومی‌سازی فناوری در صنعت نفت، قراردادهای مشروط بر، انتقال فناوری ‏از شرکت‌های نفتی بین‌المللی، ‏می‌باشد. البته طی سالیان گذشته صنعت نفت ایران در این مورد توفیق چندانی ‏نداشته و اکنون در قرارداد جدید نفتی ایران ‏IPC)‎‏‎(‎‏ به‌عنوان جایگزین قراردادهای بیع متقابل، با ایجاد ‏تغییراتی در نوع، ‏شروط و ماهیت قرارداد، سعی در کسب و انتقال فناوری‌های مدرن و ‏بومی‌سازی آن از ‏طریق همکاری شرکت‌های نفتی بین‌المللی با شرکت‌های داخلی مورد تائید شرکت ملی نفت ایران را دارد. ‏ولی آنچه که از انتقال فناوری مهم‌تر می‌باشد، توجه به نتایج حاصل در قبال تصمیمات اتخاذ شده در ‏بخش انتقال فناوری قرارداد است؛ بنابراین ارزیابی ریسک انتقال فناوری در توسعه پایدار آتی صنعت نفت ‏ایران نقش بارز و برجسته‌ای خواهد داشت. در این مقاله ضمن بررسی قرارداد بیع متقابل و قرارداد ‏IPC‏ از ‏زاویه انتقال فناوری، ریسک‌های انتقال فناوری در قرارداد ‏IPC‏ شناسایی و با نقد و نظر نخبگان مورد ‏کنکاش قرار گرفته، سپس با استفاده از پارامترهای روش ‏FMEA‏ ریسک‌های شناسایی شده، نمره دهی و ‏برای هر یک، ‏RPN‏ محاسبه و در نهایت اولویت‌بندی می‌گردند. بالاترین اولویت ریسک به ترتیب نتایج ‏منفی حاصل از جدا شدن مهندسان و کارشناسان نفتی از شرکت ملی نفت ایران (576=‏RPN‏) و تأثیر حضور ‏شرکت‌های‌ نفتی ‏بین‌المللی بر نابودی رشد ‏درون‌زای صنعت نفت ایران (448=‏RPN‏) تعیین گردید. با توجه ‏به بالا بودن خطر در اکثر ریسک‌های شناسایی شده، اقدامات کنترلی بر اساس نظرات ‏خبرگان در جهت کاهش سطح ریسک‌ها، ارائه گردید.

کلیدواژه ها: ارزیابی ریسک؛ انتقال فناوری؛ روش FMEA؛ قرارداد بیع متقابل؛ قرارداد IPC

نویسندگان:

علی امامی میبدی: عضو هیئت علمی دانشگده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی 

احمد هادی: دانشجوی دکتری مدیریت قراردادهای بین المللی نفت و گاز دانشگاه علامه طباطبائی

پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران  – دوره 6، شماره 22، بهار 1396.

برای مشاهده کامل مقاله روی فایل مقابل کلیک کنید.